Mitt møte med landbruket sine realitetar kom fyrst som dreng i Knute, noko som snart vart smerteleg klårt for både meg sjølv og gardbrukar Knut K. Fitje. Same kor godt eg tykkjer om meg sjølv er det vanskeleg å sjå at motivasjonen hans for å hyre meg dei påfølgjande åra kan ha kvilt på agronomiske vurderingar.

Snarare dreia det seg nok om at Knut K., til liks med engleskaren i Juleevangeliet næra eit ynskje om fred på jorda. Å vere dreng i Knute kravde nemleg tett og jamleg omgang med farbror til brukaren, Gunnar K. Fitje; ein mann med ei rekkje klåre og endelege syn som han delte generøst or, både når dei var etterspurde og elles. Dette hadde ført til ein del relativt korte karrierar for tidlegare drengar.

Til skilnad frå eit utplukk av forgjengarane mine, hadde eg lukkast med å føre ein fredeleg sameksistens både med styresmaktene og den andre faksjonen på garden.

Gunnar K. Fitje var om lag 85 år gamal på denne tida og kunne såleis med rettferd gjere krav på ein viss senioritet. Han svarte til fleire variantar av namnet sitt der dei vanlegaste i daglegtale var Knute-Gunnjen, Gunnjen eller han Gunnja. Eg heldt meg vesentleg til det siste.

Knut K. kunne gjennom blodsband tillate seg eit breiare repertoir, og på dagar då han Gunnja uttrykte syn som ikkje var foreinlege med småbruket og/eller samfunnet sine interesser, vart han frå tid til tid referert til som ‘Ayatollahen’ eller ‘mannen med ljåen’.

Det er forbausande kor mykje av det han Gunnja fortalde, formante og forkynte eg har hatt nytte av seinare i livet. Han var ein uvanleg kunnskapsrik og reflektert mann. Han ville likevel ikkje ha vore eit naturleg val, om ein skulle finne nokon til å de-eskalere ein konflikt.

Også Knut K. var ei rik kjelde til kunnskap. Men, på det tidspunktet denne forteljinga vart nedskriven, gjekk han framleis ikring i vegane – og det har aldri vore god skikk å snakke for fint om dei levande i Mardal Krins. Såleis kviler ikkje denne forteljinga på det punktet.

Det var ikkje mine eigne kvalitetar som gjorde til at eg og han Gunnja kom overeins. Dette hadde med arv og genetikk å gjere – nærare bestemt at eg var nedætta frå Anders P Fitje, ein samfunnsrefsar frå grannegarden som var støypt i mykje same skeia som han Gunnja.

Ingen av desse karane såg eigentleg at Nye Testamentet tilførte noko som ikkje allereie var handtert godt nok i Mosebøkene. Og om dei ikkje alltid var samde om verken kva som var problemet eller løysinga så fann dei båe stor glede i å påpeike at noko var gale.

Eg var også nedætta frå Asgjerd Bergheim som hadde drive med pelsdyr. Medan pelsdyroppdrett i dag er eit kapittel av norsk landbrukshistorie som samfunnet freistar å leggje lok på, var det ikkje alltid slik. Etter han Gunnja sitt syn var dette eit virke som skilde alminnelege folk frå skikkelege folk.

Til sist var eg son til Rasmus Bergheim, ein langtransportsjåfør som jamleg—til skilnad frå han Gunnja—kryssa kommunegrensa. Reising var ikkje så vanleg den gong som no; ein trengde ikkje ri baklengs gjennom Gobiørkenen på ein ikkje-binær kamel for å for å vekkje merksemd. Ein tur til austlandet kvar veke var nok til å hauste inntrykk frå ei verd som var mindre.

Knut K., eller ‘Knutta’, som han Gunnja kalla han, hadde uvanleg sterke gåver for diplomati. Såleis var det for det meste ei harmonisk oppleving å vere dreng i Knute, sjølv om ein aldri var langt unna minst ein sterk meiningsfront.

Han Gunnja var millionær etter den definisjonen vi nytta i Mardal Krins. Dels av di han hadde gjort det stort innan minkavl kring midten av førre århundredet, dels av di han hadde eitt uvanleg lågt forbruk.

Vadmålsbuksa hans var like god i Juli som i Januar – og lagerfrakken av blå beavernylon gjorde same nytten til kvardag som til fest. Båe gjorde same nytten på slutten av 80-talet som dei hadde gjort på byrjinga av 60-talet.

Medan Knut K. elles i grannsemda var rekna som ein heidersmann; ein av dei som i størst grad levde i tråd med intensjonane til Eidsvollsmennene, såg han Gunnja brorson sin som ein farleg radikalar. Ein som gjennom ukritisk modernisering var ute etter å velte den etablerte orden.

Medan han Gunnja svor til ein stuttorv han hadde ervt etter far sin, hadde Knut K. sett over styr femsifra pengebeløp på traktorar, forhaustar, tilhengarar, motorslåmaskiner og andre rekasjonære og subversive gardsreiskapar.

I ein svak augneblink, på 70-talet, hadde jamvel han Gunnja sjølv trødd inn i den industrielle alderen og kjøpt ein gardsreiskap. Dette var etter hans syn den einaste fleirfunksjonsmaskina nokon gardbrukar nokon gong ville kome til å trenge. Det var ein tohjuling med så mange tilkoplingsmoglegheiter, bruksområde og ekstrautstyr at det i dei fleste tilfella var snøggare å gjere kva det no enn var ein hadde trong for å gjere utan.

Desse fandenivoldske reiskapane til ‘Knutta’ kom likevel ikkje til overalt – såleis var det framleis ei nisje att for stuttorven. Knut K. visste at om freden skulle rå, ville det vere naudsynt fyrst å ta siloslåtten maskinelt på ei veke—for deretter å nytte tre veker på ljåslått og hesjing.

Han Gunnja mistenkte nok at brorsonen kunne ha rett i trongen for litt modernisering, men sidan den Luthersk-protestantiske kyrkja ikkje tilbaud nokon skriftestol var dette naturlegvis noko han aldri ville vedgå. Stort sett let han likevel missnøyen sin passere med litt lågmælt retorikk. Det vanlegaste var variantar over:

– ‘Hsss hss hss hs – tøske…’

Eller

– ‘Hsss hss hss hs – eg ville ikkje gjort di heilt so om eg hadde fått styrt…’

Han kombinerte desse små refleksjonane med å sjå på oss med eit blikk som sa at om vi alle måtte vere like innfor Gud, så var det annerleis med han Gunnja. Han kunne sjå våre lytar og manglar for det dei var—talrike og grove.

Dei ni boda

På eitt område var autoriteten hans absolutt, urokkeleg, uttømande, og kompromisslaus. Dette dreia seg om bryning av ljå.

Ein kvar som har freista å slå med ljå veit at dette er ein god del lettare om kniven er skarp. Folk som ikkje er kjende med dei ulike skulane av vanlære innan bryning, trur kanskje at det å skjerpe ein ljå er ei triviell oppgåve.

Det er det ikkje.

Sjølv om eg ikkje kan rekne meg mellom dei ortodokst rettbrynande, kjenner eg meg etter fjorten høy- og hoslåttar med intensiv instruksjon frå han Gunnja, kompetent til å rådgje på feltet. Som den konsulenten eg er, har eg nedteikna læra etter han Gunnja som ein ni-stegsmetodikk:

1. Skaff deg ei brok som er vid i livet. Svart eller gråsvart vadmål er best – men andre tjukke ullstoff kan gjere nytten.
2. Skaff deg bukseselar; bukselinningen lyt vere laus, eit belte vil vere i vegen.
3. Bruk stuttorven etter far din—eller helst bestefar din. Om slekta di ikkje har vore framsynt nok til å nedarve ein stuttorv—så finn deg ein stuttorv etter nokon andre sin far eller bestefar. Knivane som vert smidde ‘i dag’ er laga av dårleg stål og er for harde til at dei let seg skjerpe.
4. Hald orvet i 45 graders vinkel og skuv det innom bukselinningen langsmed høgre hofta til det stansar i buksebaken.
5. Hald kniven i brysthøgde med spissen vendt opp og mot deg. Stø baksida av kniven med venstre handa medan du held brynet i den høgre.
6. Brynet bør vere etter far din (sjå punkt 3)
7. Legg brynet flatt mot kniven og skrå det forsiktig slik at det dannar ein 15 graders vinkel til kniven. Det treng slett ikkje vere nøyaktig, både 14 og 16 grader er akseptabelt— større avvik vil derimot vere ei skam for deg sjølv og ætta du let etter deg.
8. Du skal til ei kvar tid bryne på tvers av egga i 90-graders vinkel til kniven — du må ikkje føre brynet langsetter egga.
9. Om du skulle kjenne trong for å væte brynet, la være. Om brynet skal vere vått av noko, skal det vere av blod som følgje av misslukka men velmeinte forsøk på å gjennomføre stega 1-8

I ein open men stille protest mot ‘ayatollahen’, spytta Knut K. samvitsfult på brynet før han drog det fram og attende langs egga. Eg hadde gjort det same i hans stad. Eg trur ljåen hans vart skarp den også.

Av omsyn til maktbalansen såg eg meg likevel nøydd til å følgje metodikken til han Gunnja. Det skal seiast, til hans forsvar, og ære, at ei skarpare egg enn ein kunne finne på stuttorven hans, har ikkje funnest i verda korkje før eller sidan.

Det same kan ikkje seiast om min stuttorv.

Det heiter å slå med ljå, sjølv om målet snarare er å skjære. I mitt tilfelle var feilnemninga svært så passande. Eg slo så mold og grasrøter dreiv ikring meg. Eg slo så det gneistra i rydningsrøysene. Eg slo så eg raudna i andletet. Eg slo så det hadde vore nett det same kva eg hadde slege og kva eg hadde slege med. Av skulle det – og av kom det.

Han Gunnja såg gjennom fingrane med dette, han var av den oppfatning at det var viktigare å bryne rett enn at kniven vart skarp—og han sette pris på det vonlause strevet mitt med å etterleve hans ideal.

I alle fall hende det at han såg på meg og sa – ‘Hsss hss hss hs‘ utan å skøyte på nokon av dei vanlegare nytta adjektiva sine. Ein gong trur eg til og med at han smilte medan eg brynte — men det kan ha vore heten.

Etterord, Knut K. Fitje til minne

I vår gjekk Knut K. Fitje bort.

Eg minnast han som ein mann med ei bugnande bassrøyst og ein velbrukt bunad; ein som hadde eit større djupn, ein breiare kunnskap og meir mangfaldige interesser enn eg kunne ha førestilt meg – og ein som eg hadde stor glede av å vere saman med og lærte uendeleg mykje frå.

Det er steinar lange ræser som i hugen min for alltid vil kalle fram minna etter min barndoms granne, mangeårige arbeidsgjevar — og frende.

Kvil i fred Knut.

Den fyrste sosiale rita ein kunne verte initiert i som ung i Mardal Krins på byrjinga av ‘80-talet var barneforeininga. Dette var eitt langtrakt intermezzo frå barneforeiningsbasar til barneforeiningsbasar der dei unge under tilsyn frå fromme samaritanar kunne malpraktisere disiplinar som tresløyd, hekling, strikking, korgfletting og liknande adrenalinmoro.

Under den årlege basaren kunne eg tydeleg sjå at godt vaksne folk vart skuffa når dei vann ting eg hadde laga – og at sjølv foreldrene mine såg skamfullt i golvet når vi før utloddinga paraderte forbi min årsproduksjon på gevinstbordet.

Hovudpremien var det stort sett ein eller annan overytar inne på Mardal som hadde laga.

Det fanst for dei litt eldre 4H som var ein stad der landbruksungdom kunne kultivere sunne interesser utan at desse utvikla seg i feil retning (eller utvikla seg i noko retning) ettersom dei til ei kvar tid var under strengt oppsyn frå gamletestamentlege men ikkje-religiøse vaksne leiarar.

Det kom få uynskte graviditetar frå 4H miljøet i Bukta. Få ynskte også.

I likskap med frimurarlosjane var 4H ei foreining ein melde seg inn i – men ikkje melde seg ut av. Då eg i ein alder av 13 oppdaga at det var ein timeplanleggingskonflikt mellom framsyninga av Ghostbusters i Vonheim Kino og øving til haustfesten i Bukta 4H, leia eg an i ein Septemberrevolusjon som utløyste tre fråfall frå ordenen: Halvarden, Andersen og meg sjølv.

Kjellrun i Kvia og mor Asgjerd var nok glade til. Året før hadde dei for å berge æra til sønene måtta skrive 4H oppgåver om “Katten min” – medan Anders og eg nytta dei “klåre hovuda” våre til å leike i rommet ved sidan av.

Anne Huus var truleg også letta: Halvard hadde under mottoet “flinke hender” same året skamklippt kokeboka hennar på jakt etter gode illustrasjonar til si avhandling om “Mat med Mjølk” – han hadde jamvel sykla inn på Søreide for å gå på epleslang i samband med ei kake han skulle bake.

For spreke Buktarar fanst det også ulike idrettsalternativ som fremja fysisk helse som den eine vegen til framgong og lukke. Det ortodokse trussamfunnet Sandane Turn- og Idrettslag (STIL) la si klamme hand på mang eit ungt sinn i denne tida.

Av årsaker som til denne dag står for meg som uklare stillte eg ved fleire høve opp på ein aktivitet som vart kalla “guteturn”. Medan eg utvilsamt kunne legge beslag på tittelen “gut” var “turn” noko verken eg sjølv eller andre utan vidare assosierte med meg.

Turnkarieren min kulminerte under ei framsyning i Firdahallen der dei skamlause idrettsleiarane hadde fått oss til å itre kvite, ettersitjande klede medan vi marsjerte kringom i hallen og stupte kråke til skam for oss sjølve – og til stor underhaldning for alle som såg på.

Under eitt halvt gjennomført kråkestup fekk eg uventa kjenning med tyngdekrafta og slo – eller snarare rulla – over på sida. Dette var i det privateigde videokameraet sin barndom og det var få – men beklagelegvis somme – som kunne dokumentere denne hendinga for ettertida.

Medan foreldreskapet fram til då hadde oppmuntra til deltaking vart temaet aldri meir nemnt. Eg drog aldri meir på guteturn. Dei hadde ikkje noko å leggje til.

Så kom Bukta Trim & Sykkelklubb. Dette var ein klubb som braut med dei tradisjonelle grensene i det lokale organisasjonelivet. Sykkelklubben lånte ord som “trim” og “sykkel” frå lag som sysla med fysiske aktivitetar og ord som “klubb” frå 4H. Innhaldet, som på ingen måte var relatert til namnet, vart henta frå heilt andre kjelder.

Eg var aldri medlem av Sykkelklubben. Kvar gong eg var ute og sykla velta eg. Det gjorde somme i Sykkelklubben også; her kom skadane alltid på heimreisa etter uheldige tilsetjingsstoff i kaffien. Eg på mi side velta alltid i edru tilstand og like ofte på utreise som på heimreise.

Medan S.T.I.L. hadde signalblå treningsdrakter (i nesten min storleik) og 4H kunne skilte med senterpartifarga t-skjorter hadde Sykkelklubben ei marineblå skuggehue. På fronten var det eitt broderi som synte bumerket til klubben – det var i det heile ei overmåte tiltalande hue tykte eg.

Far Rasmus sat i “sykkelstyret” og var varelagerforvaltar for ikkje-utdelte skuggehuer som han hadde tjuverisikra på øvste hylla i skåpa på vaskerommet heime på Kleiva.

Lovnadene om at yngstesonen skulle verte den stolte eigar av ei Sykkelklubbhue sat imidlertid lausare enn evna og kanskje spesielt viljen til å innfri.

Tolmodet mitt, som frå før av ikkje var kjent for å vere særskild godt, vart snart tynnslite.

Ein kveld bestemte eg meg for at nok var nok. Eg tok lovnaden i eigne hender, utstyrte meg med ein klappstol og la i veg i retning vaskerommet. Her opna eg skåpdøra, sette opp klappstolen, steig opp og strakte meg etter plastposen som romma dei lova skuggehuene.

Stolen var ikkje høg nok og sjølv om eg stod på tå og strakte meg det beste eg vann – var det ikkje nok til å nå huene. I eitt siste desperat forsøk tok eitt godt tak i skåpdøra og lyfte meg dei siste naudsynte centimetrane opp mot øvste hylla.

IKEA er ei suksessrik verksemd som har selt mykje billege møblar av tilsynelatande høg kvalitet. Dette har imidlertid primært skjedd i åra etter den hendinga som vert skildra her.

I denne stunda fann det stad eitt uheldig møte mellom kvalitetsmåla til eks-Nazisten Ingvar Kamprad, vekta til eks-turnaren, eks-4H-aren, eks-barneforeiningsdeltakaren Runar – og den før nemnde tyngdekrafta.

I det høgrehanda mi nådde tak i plastposen løsna IKEA hengslane frå IKEA skåpdøra samstundes som IKEA klappstolen gjorde det IKEA klappstolar gjer best – klappa saman.

Livet mitt passerte ikkje akkurat revy på den beskjedne vegen mot vaskeromsgolvet – landinga markerte likevel eitt viktig vendepunkt i tilhøvet mitt til den venstre vesletåa mi som til då hadde vore min faste følgjesvein gjennom livet.

Lite brukt men alltid tilstades.

Som ein ivrig konsument av teikneseriar visste eg at det einaste som hjelper mot akutte fotsmerter er å halde den skadde foten mellom hendene medan ein hinkar kringom og utstøyter høge lydar. I sjokket hadde eg imidlertid ikkje heilt klart for meg kva for ein fot som gjorde vondt så for å kome igong treiv eg likesågodt den høgre og gav meg til å hinke og hoie.

Etter å ha drive med dette ei tid kom mor Asgjerd ut i gangen for å sjå kven som uinvitert dreiv og slakta grisar der. Her fann ho yngstesonen hinkande, beljande og med eitt kjølvatn av jamt fordelte blodflekkar etter seg der han hadde vore.

Mor Asgjerd, som gode mødre flest, vart fælen over å sjå avkomet i ein slik tilstand. Etter fyrst å ha overtydd meg om at hinkinga og skrålinga ikkje var instrumentelle i smertelindringsprosessen gjekk ho i gang med å stille diagnose.

Ein viktig del av dette arbeidet var å få av meg sokkane for å ta ulukkestaden nærare i augesyn. Det var under avdukinga av høgrefoten det vart klart for meg at det ikkje var denne men derimot grannen som var skadd. Eg kjende fornya trong for å gjenta hinke- og skrikeritualet. Det vart ikkje.

Eg vart buksert til lækjaren på Sandane som såg til skaden. Han plukka dei skamfarne beinsplintane ut or tåa og byrja å sy den saman att. Omlag halvferdig rette han seg opp såpass at eg såg kva han dreiv med.

Om det hadde vore gale å knuse tåa var det verre å verte sydd. Ikkje det at eg kjende noko – eg var godt bedøvd – men minna frå barneforeininga strøymde på. Eg visste kva det var å sy. Det var ikkje noko ein skulle gjere med ei vesletå.

Eg har vore i betre humør andre gonger i livet enn eg var denne kvelden når eg vart transportert heimatt på Kleiva etter at lækjaren hadde
sagt seg nøgd med saumen sin og tåa mi.

Det var ei lita trøyst – men likevel ei trøyst – at eg denne kvelden kunne gå til kvile med ei flunkande ny Bukta Trim og Sykkelklubb-skuggehue liggjande på nattbordet attmed meg.

***

Ajman (UAE) 6. Februar 2010

Av årsaker som vart tydelege for oss denne dagen har spretterten sin plass i nyare norsk jakthistorie ikkje vore spesielt stor. Dei viktigaste problema med spretterten som jaktvåpen var at skytset sjeldan nådde fram til fuglen, og dei gongane skytset nådde fram, resulterte det ikkje i anna enn at fjørne til fuglen kom litt i ugreie.

Det virka ikkje som måsen i Fitjefjæra tok Håvarden og meg alvorleg som jegarar, men etterkvart må dei ha opplevd oss som irriterande; i alle fall drog dei sin kos etter ein time eller så med intensiv men resultatlaus jakt.

Håvarden var – og er framleis – ein mann av handling. Han kunne difor ikkje stå og sjå på at planen vår fall i grus. Etter eitt kort rådslag vart det fastsett at vi skulle lage bål fyrst og skyte “middag” etterpå. På den måten ville vi i alle fall ha bålet.

Det var ein overmåte tørr dag og det var lenge sidan det hadde regna – såleis var det ikkje vanskeleg å finne eigna bålmateriale. Bål var enkelt; bål var noko vi kunne – og om jakta hadde gått dårleg fungerte bålet over all forventning. I løpet av nokre få minutt hadde vi eit velvakse bål mellom oss, og berre minutt etter det igjen; ein grasbrann som var fulstendig ute av kontroll.

Den einaste reiskapen vi hadde for å avbøte situasjonen var ei tom colaflaske. Vi mistenkte at dette kanskje ikkje ville vere nok, noko som vart stadfesta i det to hektar tørt bringebærris tok fyr med ein sprakande lyd.

No når det var klart at vi ikkje kunne gjere noko for å avbøte situasjonen vart den neste oppgåva å finne nokon som kunne ta skulda for udåden. Så vidt oss vitande var det ingen som hadde sett oss, såleis hadde vi eitt breitt utval av moglegheiter når vi skulle koke ihop ei truverdig historie.

Vi hadde høyrt mykje om plagene som følgjer med det å vere røykjar og tenkte at ei plage frå eller til knapt kunne gjere nokon skilnad. Såleis bestemte vi oss for at vi hadde sett nokre røykjarar nede ved Løken – vi hadde jamvel sett at dei kasta frå seg sneipar. I ettertida sitt skarpe ljos kan ein kanskje seie at dette var ein litt vel lageleg observasjon – men der og då verka den rimeleg og naudsynt for å underbyggje vår eiga uskuld.

Flammane hadde no teke retning for feriehuset på Granden og vi byrja å ane at dette slett ikkje trengde bli så bra. Vi sykla det beste vi vann opp i Huusatunet, der vi ringde frenetisk på døra utan at nokon kom ut. Ironisk nok var Hermoden framme i Fitjedalen og brende bråte denne dagen.

Samvitet var betre no som vi hadde freista å melde ifrå om røykjarane. Vi hadde trass alt gjort vårt. Likevel gnog det oss litt at dette huset nede på Granden kunne kome til å gå opp i røyk. Vi hasta difor opp i Gunnja der vi fortalde Inger, mor til Håvard, om røykjarane vi hadde sett og kva som var i ferd med å skje nede ved Løkabrua. For å vere trygge på ikkje å kome i eit uheldig lys gav vi kanskje ikkje eit heilt fullstendig bilete av situasjonen. Når Inger spurde om det var Hermoden som dreiv kontrollert avsviing av marka svara vi at vi ikkje trudde det – men at vi naturlegvis ikkje kunne utelukke noko.

Inger var tydeleg stolt av den ærlege sonen sin og kameraten hans som gjorde seg slik umake for å hjelpe grannen sin. Såleis diska ho opp med eple og brus som vi inntok sitjande på haugen innom Gunnjastova. På dette tidspunktet hadde vi mest overtydd kvarandre om at vi sjølve ikkje hadde noko rolle i brannen, og at dette fullt og heilt skuldast dei aktlause røykjarane og dei helselause sneipane deira.

Vendepunktet kom litt seinare på kvelden då far til Håvard, Rune, kom heim frå kontoret. Han hadde sykla denne dagen, og der han ved avreise hadde sett to velkjende karar i arbeid med å sanke saman tørrved, var no heile den tilliggande innmarka avsvidd. Ingen hus hadde imidlertid gått med.

I nærmøte med eit autoritært augevitne vart det vanskelegare for Håvarden å underbyggje historia om røykjarane. Etter ei tid gav han etter for presset og tilstod alt. Eg var på dette tidspunktet reist heimatt, men på grunn av vidunderet med moderne telekommunikasjon vart eg allereie same kvelden innhenta av sanninga.

– Eg er skuffa over deg, sa mor Asgjerd, med eit fordømmande tonefall i røysta.

– Øøøøh…, sa eg unnskyldande.

– Du har loge for meg, sa mor Asgjerd, med gråt i halsen.

– Øøøøh-øh…, sa eg angrande.

– Du – du – du, sa mor Asgjerd, men kunne ikkje kome på noko meir å seie.

– Øøøøh-øh-øh, sa eg samtykkjande, og så gjekk ho sin veg.

Pendelen hadde svinga; på kjøkkengolvet, der den gode grannen som hadde meldt ifrå om dei aktlause røykjarande hadde stege berre minuttar tidlegare, stod det no ein molefonken brannstiftar.

Sjølv toradarspelemenn kan heldigvis sparke nedover; på den absolutte botnen av den menneskelege rangsstigen, sett med populærmusikalske auge, fann vi nemleg på 1990-talet felespelemannen – og under han igjen hardingfelespelemannen. Til all lukke hadde eg fleire slike ikring meg; både bror min Kjetil og Anders i Kvia levde i ope samliv med dette djevelens eige instrument, tilsynelatande utan skam og blygsel. Såleis var det kanskje ikkje rart at eg ikkje lukkast sjå omfanget av mine eigne musikalske livsstilsval.

I den tida folkemusikkentusiasmen framleis brusa friskt i blodet, hende det frå tid til tid at Anders og eg spelte saman, eller rettare sagt spelte samtidig. Dette skjedde som regel anten på Kvia eller på Kleiva, då den samtidige etterspurnaden etter fele- og toradarmusikk ikkje var i stand til å halde tritt med tilbodet.

Ein gong hadde vi fått føre oss at vi skulle dra med oss instrumenta våre inn på Langedalen; utan tvil inspirerte av bror min og Håvard Nordvik som talrike gongar kunne treffast med ei kaotisk oppakning beståande av potetgullposar, brusflasker, plastvesker og fele- og trompetkassar, på veg over Ytre Skardet. Dette måtte vi óg prøve, tykte vi.

Vel inne på støylen vart det tydelegare enn nokon gong at samspelet vårt leid under det faktum at det berre var tre slåttar vi kunne i lag. Instrumenta vart såleis etterkvart lagde tilsides til fordel for eitt av dei sedvanlege etegilda våre.

Det var ein fin, mild haustkveld med lette skyer på ein elles klår himmel – og etterkvart dukka månen opp innom Svarte Kari. Gripne av stunda slo det ned ein idé i oss båe! Kva om vi tok med oss dei to instrumenta og tre slåttane våre inn i Buskredene – og spela så det ljoma gjennom heile dalen i den måneljose kvelden? Det ville ha vore stemning det!

Omlag ein time seinare, klokka 1:00 på natta, vart dalen fylt av lyden av fele- og toradarmusikk. Ekkoet slo fram og attende mellom dei bratte fjellsidene og det var i det heile ein voldsom og mektig lyd.

Inne på Nysætra snudde Erling Bråstad seg i senga. Han drøymde om då Alfred Dale, Steinar Sande og han sjølv framstilte høvesvis Sankt Peter, ein nyleg avdaud Steinar Sande og Fanden sjølv i ein sketsj på “Gutane sin kveld”, berre at i draumen var det han sjølv, Bråstaden, som var daud – og det var ikkje ein sketsj.

Det hadde likevel vore ein god draum så langt. Alt såg ut til at han kom til å tilbringe etterlivet hjå Sankt Peter i himmelen. Bak Perleporten kunne han høyre lyden av søt harpemusikk og i det fjerne kunne han skimte dei vakraste englar. Det var i denne stunda at draumen tok ei lei vending; Perleporten klappa igjen, harpemusikken vart borte, Sankt Peter likeeins og i det fjerne kunne han tydeleg høyre Lucifer sitt eige gammaldansorkester stemme i med “Nordfjordvalsen”, gong på gong. Den neste timen, før levenet endeleg gav seg, sov Bråstaden dårleg .

Spesielt merksame lesarar kan hugse at eg for litt sidan skreiv noko om skydekket. Det var lett. Nøkkelordet i den føregåande setninga er “var”. For medan vi, blinde for verda ikring oss, stod oppe i Buskredene og utstøytte “Det var på Capri jeg så henne komme”, skya det til ganske så betydeleg. Med eitt var det stummande mørkt ikring oss og vi hadde eitt problem. Når sant skal seiast hadde vi fleire problem. Vi var omlag ein kilometer frå støylshusa utan ljos av noko slag. Det var bratt, ulendt og vi hadde med oss instrument som det ville vere vanskeleg å forklare kvifor dei var øydelagde når vi kom heimatt.

To timar og adskillege blåmerke seinare kunne vi konstantere at vi for fyrste og siste gong hadde hatt med oss fele og toradar i Buskredene. Det er godt for alt som er gjort.

Klokka halv-ti neste morgon kunne ein sjå båten til Erling Bråstad fosse ut vatnet med eigaren ved årane. Han var trøytt og sliten etter ei uroleg natt men rodde som han aldri hadde rodd før. I bakhovudet hans gjekk det ein melodi; det var ei spesielt skjærande fortolking av “Det er Norge som er bra…” framført på fele og toradar.

Det hasta no, han måtte kome seg heim, han måtte kome seg til kyrkjes.

NB! Alt det som står i kursiv er fri fantasi – men var naudsynt for å gjere forteljinga interessant nok til at andre vil lese den!

Gjengen samla utanfor Bar & Cigar i Oslo, 5. januar 2008. Frå venstre: Are Frode, Eirik, meg sjølv, Kåre, Kjetil og Anders.

Anders, Are Frode, Eirik, Kjetil, Kåre og eg sjølv, byrja i 1988 å samlast på Veslejulaftan for å røyke sigarar, utveksle gåver og elles oppsummere året vi hadde vore gjennom. Samlinga oppstod som ein reaksjon på at Anders eitt år var så oppteken med å bruke opp dei tredve sølvpengane sine at han let ein fotegåande, Kjetil, stå att i snøslapset i vegkanten på Ytre Fitje, medan han sjølv køyrde forbi i bil, på veg til Sandane. Kjetil var då på veg heim frå Bjørkestad etter å ha overrakt Anders julegåva si.

Samlingane fann frå starten av stad hjå Anders på Bjørkestad. I fyrstninga var mor til Anders, Kjellrun, kokke og vertinne. Seinare, når Anders si matlagingslyst – og evne – kom i bløming (i den rekkefølgja og med berre eitt års mellomrom), tok Anders over denne oppgåva sjølv.

Ettersom tida gjekk, vart laget flytt frå Bjørkestad til det gamle gardshuset på Kvia, der det vart arrangert kvart år fram til 2006, då Anders måtte sone jul hjå svigerfamilien sin austanfor, og såleis ikkje kunne vere tilstades. Samlinga vart det året avvikla på Arnestad, i huset til fader Rasmus. Maten fall i kvalitet men auka i volum – og trass den openbare mangelen på Anders, vart også den samlinga vellukka.

Med åra har vi alle fått meir ansvar og fleire oppgåver, såleis vert det stadig vanskelegare å samlast på sjølve Veslejulaftan. Anders og Kåre har båe gifta seg og vil måtte pårekne alvorlege sanksjonar om dei uteblir frå heimen på Veslejulaftan. Kjetil er så godt som gift, og Eirik er småbarnsfar i dei djupe svenske skogane. Are Frode på si side, hevdar å vere ein fri agent, men driv omfattande pollineringsarbeid i musikk-Noreg.

Det var klart for oss at 2007 kom til å bli eit skjebneår for tradisjonen, og vår siste bastion innan initiativtaking, Kjetil, hadde nær gjeve opp heile greia då vi kom til slutten av november.

Anders, Kjetil og eg sjølv rådslo, og kom til at noko alvorleg måtte gjerast. Også ved tidlegare høve hadde vi måtta ty til radikale grep, som å flytte Veslejulaftan frå 23. desember til andre datoar, for å tilpasse oss motstridande kalendrar og interesser.

Andre nemneverdige avvik har inkludert gjesteopptrednar av representantar frå to andre land – og tre andre kulturar: fyrst ute var Michael, studiekameraten til Are Frode frå Sør-Afrika, dernest kom Hege frå Bærum som var medvertinne på Kvia i 2005 – og same år Aline frå Brasil, som imponerte den faste besetninga med å drikke si eiga vekt i kvitvin – for deretter å tilkjennegje alle teikn på ei som nett hadde drukke si eiga vekt i kvitvin.

Det 19. arrangementet i rekka vart avvikla i Oslo, 5. januar 2008. Aperitifar vart inntekne i baren Summit 21 på SAS-hotellet og sjølve middagen på restauranten “Hos Thea”. Påfølgjande sigarrøyking fann stad på utestaden Bar & Cigar. Med unnatak av eit dårleg marknadstilpassa kulturinnslag, som involverte ein hordalending som gjorde seg skuldig i aktlaust dikt til den umiskjennelege lyden av hardingfeleøving, var kvelden suveren.

Vi var berre to, og ein av oss hadde vel knappast rukke å bli svolten mellom to måltid så langt i livet. No stod vi altså med vatn til midt oppå magen i elva innom Labakken og freista det beste vi vann å berge levande småaure ut or eitt garn.

Etter å ha stengt av heile Stilleelva med fiskegarn, hadde vi jaga aure både oppstraums og nedstraums. Mesteparten av den symjeføre aurebestanden i elva, kjempa no ein kamp for livet i det finmaska nettet.

Det var ikkje fiskane vi var vyrke for. Det var ikkje difor vi freista å få dei ut or garnet. Det var sjølve garnet vi ville berge. Det hadde vi nemleg stole i skytja hjå bestefar Anders P. Fitje som var på Sandane eit bel – og som var ventande heim kva tid som helst.

Det vi ikkje hadde rekna med, var at vi skulle få så mykje fisk, at garnet revna når vi freista å lyfte det ut or elva. Sjansane for at dette ikkje skulle bli oppdaga av garneigaren var forsvinnande små og vi ante konturane av generøs adjektivbruk og trugsmål om vald frå den kanten om så skulle skje.

Våre 5 000 små fiskar var knapt nok til å mette tre menneske – så det talde knappast som noko mirakel. Vårt under kom i form av at vi lukkast få garnet attende i skytja – før bestefar vende heim frå Sandane.

…

Fisken selde vi til grandtante Anna – og skulda for å ha øydelagt garna let vi forbli eit mysterium. Det var best slik, tykte vi.

Som med så mange små vestlandsbruk, var ikkje Knutebruket innbringande nok til å halde oppe investeringstakta til dei store landbruksprodusentane på austlandet. Driftsbygninga på garden hadde vore moderne ein gong – men så langt attende var det ingen som kunne hugse. Knut K., brukaren på garden, ein kreativ kar og hadde likevel funne teknisk fikse måtar å omgå dei fleste vanskane på.

Ein av vanskane med gamle løer er det imidlertid vanskeleg å gjere noko med utan større investeringar – dei tjukke murveggane – som var eit utmerkt oppvekstmiljø for mus, rotter og andre gratispassasjerar i ein haltande landbruksøkonomi.

Om eg har ein lyte, så måtte det vere at eg er dårleg i sosial omgong med mus og rotter. På Kleiva, då eg var mindre, hadde vi hatt ein og annan museinvasjon som, oftare enn ikkje, enda med at eg og bror min stod på eit bord og kauka etter hjelp

Mor Asgjerd såg nok litt rart på oss, der ho måtte ligge å krype på alle fire under oppvaskbenken for å leite etter mus, medan dei to sønene hennar stod bleike og redde midt på kjøkenbordet. Vi var ikkje kry av det – men slik var det.

Som dreng i “Knute” var det ikkje eit alternativ å rope på mor. Her måtte eg stå på eigne bein – kor ustø dei måtte vere.

No var det ikkje det at det var spesielt mykje verken mus eller rotter på garden, men år om anna vaks bestanden fram. I fjøsskylet stod kraftfórsekkane oppetter murveggane og stødde seg. Når vi så skulle fóre kyrne, brukte vi eit stort ausekjerald til å fylle mjøl over bytter som vi bar inn i sjølve fjøsen.

Dette året var det så gale med rotter at hadde sekken stege oppetter veggen i meir enn eitt kvarter var det eit stort hol på baksida av den. Rotter som går på kraftfór veks og trivast – og før det hadde gått lenge byrja vi å sjå i tryna på nokre fæle beist som stakk ut mellom steinane i muren. Inne i fjøsen var det så lågt under taket at eg måtte gå bøygd – og stundom kunne eg sjå ein hale henge og dingle eit stykke framom meg, medan rottefar – eller mor – inntok eit måltid sitjande på bjelken over.

Dette var fælsleg tykte eg, men rottene tykte ikkje mykje om meg heller, så når eg ikkje gjekk for stilt i dørene sprang dei som oftast og gøymde seg. Denne terrorbalansen lærte vi oss etterkvart å leve med båe partar.

Om eg skal vedgå ein lyte til, så måtte det vere at eg har litt tungt for å stå opp om morgonen. Som ein konsekvens var eg oftast søvndrukken når eg tok morgonstellet i fjøsen.

Ein morgon eg hadde forsove meg grovt, sette eg meg på sykkelen og trødde ut i “Knute” på rekordtid, eg slengde frå meg sykkelen og subba inn i fjøsskylet i halvsøvne. Eg treiv blekkspanna med eine neven og stakk den andre nedi ein mjølsekk som stod der og greip etter ausekjeraldet.

I staden for det solide ausekjeraldet eg hadde venta å finne, trefte eg ein blaut, pelskledd rygg. I forfjamselsen trakte eg armen til meg – og med opp or sekken følgde det ei velvaksen rotte som heilt tydeleg var misnøgd med måten daurmålet hennar hadde enda på. Eg banna stygt og sprang ut or fjøsskylet. Rotta på si side, sleppte taket i skjorteerma mi og for pilande innatt i muren.

Alt inne i meg skreik “mamma, kom og hjelp!”, då eg ti minutt seinare, med bøygd hovud, sette kursen attende til fjøsen for å fullende mi drengegjerning.

Eg hadde i lange tider gått kring og stirra, med eit lengtande blikk, på den gamle Krag-Jørgensen rifla som stod i klesskåpa i gangen på Labakken – likeeins Kongsberg-Remington hagla ved sidan av. Følgjeleg maste eg dag og natt om at desse altara måtte brukast – det måtte skytast – men sjølv eg forstod et eg på det tidspunktet var for liten for både Krag’en og hagla.

Til sist vart det klart for bestefar at den einaste utvegen var å skaffe til gards eit luftgevær.

Luftgevær manglar ein av dei viktigaste og kjekkaste tinga ved vanlege gevær, nemleg smellen. Lyden av komprimert luft som slepper ut gjennom løpet på eit luftgevær er meir for ein “klikkelyd” å rekne enn ein smell – og er langt ifrå å framkalle den tilfredstillande kiminga, som etter eit rifleskot fortel deg at du nett har redusert høyrsla di med 10%.

Likevel var luftgeværet eit stort framsteg for den krigerske yngstesonen på Kleiva. No kunne eg øydelegge ting på avstand.

Bestefar hadde stor tru på blinkskyting og med ukueleg optimisme hadde han gått til innkjøp av nokre urealistisk små blinkar som han stifta opp på eldhusdøra og sette meg til å skyte på.

Dette varte ganske nøyaktig ut fyrste dagen – deretter byrja eg å skyte på andre ting: eg skaut på boksar, kanner, dukker, bamsar og gamle krydderglas. Eg skaut på Star Wars-figurar, lego, småfuglar og kråker. Eg skaut på sprayboksar, lyspærer og glasruter.

Etterkvart som måla mine utvikla seg, vart det ein meir og meir kostbar sport. Luftgeværkuler var ikkje så dyre, men opningstidene var knappe og det var langt å sykle bort på Sandane. Det uungåelege, at eg gjekk tom for ammunisjon på ein laurdagsettermiddag, skjedde før eg ante ordet av det.

Gode råd var dyre og eg byrja å eksperimentere med ulike ting som let seg skyte med eit luftgevær.

Eg skaut knappenåler med bomullsdottar på, eg skaut fyrstikker, eg skaut trefliser, eg skaut leire og eg skaut rosiner. Til sist var det heilt tomt for hushaldningsartiklar av høveleg storleik til å putte inn i kammeret på luftgeværet.

Det var då eg kom på det, “spikar!”, at eg ikkje hadde tenkt på det før! Eg fann fram store mengder 2-tomms spikar med høveleg stort hovud til å fange lufttrykket – og byrja å skyte. Dette var eit stort og grunnleggjande feilgrep.

Hovudet på spikrane var så stort at dei i staden for å bli skotne ut av lufttrykket, skrudde seg framover etter riflene i løpet. Tre-fire spikar gjekk så vidt gjennom – før den femte sette seg bom fast.

Redsla for å tilkjennegje kva som hadde skjedd, til bestefar Anders Labakken, var sterkare enn skytetrongen og eg bestemte meg der og då for at dette kunne vere tida for å finne ein ny fritidssyssel.

Med tid og stunde vart likevel udåden oppdaga og geværet sendt på rekonvalesensopphald hjå “Gunnjadalen” på O.K.Henden. Når det kom att derifrå følgde det med ein krokut spikar og ein handskriven lapp som gjorde det tydeleg kva “Gunnjadalen” tykte om folk som stappa spikar i luftgeværa sine.

På den tid hadde eg også fått fat i nokre katalogar med radiostyrte bilar, båtar og fly – og paintball-utstyr.

Ettersom eg gjentekne gonger prova at eg ikkje var til å lite på i omgong med skytegreier kom det ikkje på tale – ikkje ein gong hjå bestefar – å kjøpe nokon paintballpistol til meg. Dette vakte innovatøren i meg.

Ein seinsommardag eg og granne Håvard hadde eitt eller anna føre oss på Kleiva, kom eg på at vi kunne bruke blåbær i luftgeværet som erstatning for paintball-utstyr. Jau, dette tykte Håvarden var ein utmerkt idé og vi sette med ein gong igong å prøve ut hypotesa.

Vi fylte blåbær i kammeret og fyrte av mot den lyse garasjevggen oppe i Kleiva. Eit tilfredstillande blått merke breidde seg ut frå staden der blåbæret hadde treft veggen og vi vart skikkeleg øsne med tanke på den nye oppdaginga vår!

Vi hadde brukt opp fyrste ladninga med ammunisjon, men var snart borte i lyngen etter meir. Neste steg var nemleg å prøve ut det improviserte paintball-geværet på kvarandre.

Blåbæra vi fann fyrst var svært små men mjuke. Desse skaut fem-seks meter og sette eit fint merke etter seg på treffstaden. Dei neste blåbæra vi plukka var større og gjekk ikkje lenger enn nokre få centimeter framom løpet. Vi vart difor samde om å gå over til mindre bær att.

Til den fyrste testen ladde eg opp kammeret med eitt blåbær som snarare var grønt enn blått, som var høveleg stort – men som heilt utilsikta også var knallhardt!

Håvard føreslo at han skulle stå med ryggen til – slik at han ikkje vart truffen i auga eller andletet. Som sagt så gjort og eg klemde på avtrekkaren.

Blåbærkartet susa ut or kammeret, var ute av løpet, for mot ryggtavla til Håvarden i stor fart – og grov seg godt inn under venstre skulderbladet hans – der det også vart sitjande.

At vi på førehand hadde vore samde om framgangsmåten var med eitt gløymt – i det Håvarden sette i eit gaul som vitna om alt anna enn paintball-moro.

Eg fann det klokast her å kaste frå meg geværet og ta beina på nakken. Naturlegvis tok Håvarden meg att. Det kom til forhandlingar om våpenkvile og ein høveleg sanksjon vart fastsett.

Håvard skulle på kloss hold få skyte meg i leggen med eit tilsvarande blåbær – så var vi skuls.

Dette var siste gongen eg kan hugse at eg skaut med luftgevær i barndomen.

Som 11-åring hadde eg enno ikkje utvikla eit klårt filter for kva TV-seriar som var akseptable for gutar – og kva seriar som berre var for jenter. Ein av barne-tv seriane, som eg i ettertid kan sjå var i grenselandet, var Punky Brewster. I 1986 var ho eit populært innslag på norske TV-skjermar – og i all vår vankunne om kjønnsskilnader fylgde både eg og bror Kjetil (på 14) ivrig med på livet til den fregnete jenta, hunden hennar Brandon og kameraten deira Henry.

Medan vi hadde lite kunnskap om kjønnsrollemønster var vi, i aldersbestemte klassar, heilt i tet når det gjaldt motorferdsle på veg. Bestefar hadde forklart at det å køyre traktor, for ungar utan førarkort, berre var ulovleg dersom lensmannen såg på. Ettersom vi budde lengst oppe i grenda, med skogen som næraste granne, hadde vi god kontroll på om lensmannen var innan rekkevidde. Traktorkøyring var såleis stort sett “lovleg” heile tida.

Eit vansklegare stengsel for motorsporten si frie utfalding enn lensmannen var mor Asgjerd. Ho hadde lite til overs for friundervisninga til bestefar Anders Labakken – og hadde langt heller sett at minstealderen for traktorkøyring vart heva til 30.

Maskinparken på Labakken var ikkje i verdsklasse. Vi hadde to engelske traktorar av merket McCormick International som var kjøpte sist på ’60-talet for eitt firesifra beløp. Medan traktorane hadde pålitelege motorar, stod det mykje dårlegare til med bremsene. På båe traktorane var det ingen bremseverknad på den eine sida medan den andre sida hadde to trinn: heilt av eller heilt på. Konsekvensen av dette var at når ein freista å bremse, skar traktoren ut til eine sida. Bror Kjetil og bestefar lo både godt og lenge fyrste gong eg skulle prøve å køyre traktor – og heldt på å fare utfor ei bratt vegreine ovanfor garasjen på Labakken. Men dette skjedde minst to år tidlegare – og eg hadde i mellomtida hausta så mykje erfaring med traktorkøyring at eg for alle praktiske føremål såg på meg sjølv som utlært.

Ein dag fann eg og bror Kjetil ut at vi skulle ta kvar sin traktor og køyre om kapp fram Fitjedalen. Som sagt, så gjort og etter ein vellukka jaktstart på Labakketunet pressa vi snart dei gamle traktorane til sitt ytterste opp bakkane til Vårstøylen. Kjetil vann med knapp margin, det var forsmedeleg, men slik var det.

Medan vi stod der og reflekterte over kva eg kunne ha gjort for å kome forbi han, nede langs Veslevatnet, kom bror min til å sjå på klokka. Den var tett på seks! Barne-TV! Om vi ikkje skulle gå glipp av heile Punky-episoden den veka måtte det råkøyrast som det aldri hadde vore råkøyrt før.

Såleis hadde det seg at lensmannen, om han hadde vore på tur i Fitjedalen den dagen, kunne ha notert seg to galningar på høvesvis 14 og 11 år, på kvar sin gamle traktor, køyrande side om side i stor fart på den lause grusen ned Vårstøylsbakkane, utan bremser og utan tanke for å bruke dei – for å nå Punky Brewster og barne-TV.

Slik han framstilte selskapslivet, var det den som framleis stod att med eit glas i handa, etter at dei andre hadde gått i golvet, som var den mest dugande festdeltakaren.

“No ska du sjå”, heldt bestefar fram. “Hær ha æg sætt fram nåken flaske mæ brænnjevin. Dei te venstre æ’ sokallja heitvina – og so bli dæi stærkare og stærkare dess længer du kjæme ut på hin kanta”. For at eg ikkje skulle vere ubudd når eg kom ut i “sælskapsliva” meinte bestefar at eg måtte smake meg gjennom heile rekkja – som talde 8-10 flasker.

Eg tok til i den svakaste enden med ein sterk men ofsaleg søt kirsebærlikør, som eg mistenkjer tante Kjellfrid for å stå bak. Den fekk det til å låse seg aldeles bak i halsen og det var med naud og neppe at eg fekk den ned. Omlag midtvegs i rekkja fekk eg mitt fyrste møte med rein Koskenkorva, som for bestefar var for reint vatn å rekne. Dernest kom brandy, konjakk og til sist ein Ballantines whisky, men på dette tidspunktet var eg byrja å bli så dårleg at eg ikkje klarte meir. Kanskje er dette årsaka til at eg idag likar whisky betre enn andre typar brennevin.

Nokre år tidlegare, fekk eg vite seinare, hadde bror Kjetil vore gjennom same ritualet. Om det er ein strategi å tilrå foreldre eller besteforeldre som ynskjer at ungane skal læra seg å handtere alkohol på ein fornuftig måte veit eg ikkje, men det gjekk mange år før eg drakk brennevin att.