Mitt møte med landbruket sine realitetar kom fyrst som dreng i Knute, noko som snart vart smerteleg klårt for både meg sjølv og gardbrukar Knut K. Fitje. Same kor godt eg tykkjer om meg sjølv er det vanskeleg å sjå at motivasjonen hans for å hyre meg dei påfølgjande åra kan ha kvilt på agronomiske vurderingar.

Snarare dreia det seg nok om at Knut K., til liks med engleskaren i Juleevangeliet næra eit ynskje om fred på jorda. Å vere dreng i Knute kravde nemleg tett og jamleg omgang med farbror til brukaren, Gunnar K. Fitje; ein mann med ei rekkje klåre og endelege syn som han delte generøst or, både når dei var etterspurde og elles. Dette hadde ført til ein del relativt korte karrierar for tidlegare drengar.

Til skilnad frå eit utplukk av forgjengarane mine, hadde eg lukkast med å føre ein fredeleg sameksistens både med styresmaktene og den andre faksjonen på garden.

Gunnar K. Fitje var om lag 85 år gamal på denne tida og kunne såleis med rettferd gjere krav på ein viss senioritet. Han svarte til fleire variantar av namnet sitt der dei vanlegaste i daglegtale var Knute-Gunnjen, Gunnjen eller han Gunnja. Eg heldt meg vesentleg til det siste.

Knut K. kunne gjennom blodsband tillate seg eit breiare repertoir, og på dagar då han Gunnja uttrykte syn som ikkje var foreinlege med småbruket og/eller samfunnet sine interesser, vart han frå tid til tid referert til som ‘Ayatollahen’ eller ‘mannen med ljåen’.

Det er forbausande kor mykje av det han Gunnja fortalde, formante og forkynte eg har hatt nytte av seinare i livet. Han var ein uvanleg kunnskapsrik og reflektert mann. Han ville likevel ikkje ha vore eit naturleg val, om ein skulle finne nokon til å de-eskalere ein konflikt.

Også Knut K. var ei rik kjelde til kunnskap. Men, på det tidspunktet denne forteljinga vart nedskriven, gjekk han framleis ikring i vegane – og det har aldri vore god skikk å snakke for fint om dei levande i Mardal Krins. Såleis kviler ikkje denne forteljinga på det punktet.

Det var ikkje mine eigne kvalitetar som gjorde til at eg og han Gunnja kom overeins. Dette hadde med arv og genetikk å gjere – nærare bestemt at eg var nedætta frå Anders P Fitje, ein samfunnsrefsar frå grannegarden som var støypt i mykje same skeia som han Gunnja.

Ingen av desse karane såg eigentleg at Nye Testamentet tilførte noko som ikkje allereie var handtert godt nok i Mosebøkene. Og om dei ikkje alltid var samde om verken kva som var problemet eller løysinga så fann dei båe stor glede i å påpeike at noko var gale.

Eg var også nedætta frå Asgjerd Bergheim som hadde drive med pelsdyr. Medan pelsdyroppdrett i dag er eit kapittel av norsk landbrukshistorie som samfunnet freistar å leggje lok på, var det ikkje alltid slik. Etter han Gunnja sitt syn var dette eit virke som skilde alminnelege folk frå skikkelege folk.

Til sist var eg son til Rasmus Bergheim, ein langtransportsjåfør som jamleg—til skilnad frå han Gunnja—kryssa kommunegrensa. Reising var ikkje så vanleg den gong som no; ein trengde ikkje ri baklengs gjennom Gobiørkenen på ein ikkje-binær kamel for å for å vekkje merksemd. Ein tur til austlandet kvar veke var nok til å hauste inntrykk frå ei verd som var mindre.

Knut K., eller ‘Knutta’, som han Gunnja kalla han, hadde uvanleg sterke gåver for diplomati. Såleis var det for det meste ei harmonisk oppleving å vere dreng i Knute, sjølv om ein aldri var langt unna minst ein sterk meiningsfront.

Han Gunnja var millionær etter den definisjonen vi nytta i Mardal Krins. Dels av di han hadde gjort det stort innan minkavl kring midten av førre århundredet, dels av di han hadde eitt uvanleg lågt forbruk.

Vadmålsbuksa hans var like god i Juli som i Januar – og lagerfrakken av blå beavernylon gjorde same nytten til kvardag som til fest. Båe gjorde same nytten på slutten av 80-talet som dei hadde gjort på byrjinga av 60-talet.

Medan Knut K. elles i grannsemda var rekna som ein heidersmann; ein av dei som i størst grad levde i tråd med intensjonane til Eidsvollsmennene, såg han Gunnja brorson sin som ein farleg radikalar. Ein som gjennom ukritisk modernisering var ute etter å velte den etablerte orden.

Medan han Gunnja svor til ein stuttorv han hadde ervt etter far sin, hadde Knut K. sett over styr femsifra pengebeløp på traktorar, forhaustar, tilhengarar, motorslåmaskiner og andre rekasjonære og subversive gardsreiskapar.

I ein svak augneblink, på 70-talet, hadde jamvel han Gunnja sjølv trødd inn i den industrielle alderen og kjøpt ein gardsreiskap. Dette var etter hans syn den einaste fleirfunksjonsmaskina nokon gardbrukar nokon gong ville kome til å trenge. Det var ein tohjuling med så mange tilkoplingsmoglegheiter, bruksområde og ekstrautstyr at det i dei fleste tilfella var snøggare å gjere kva det no enn var ein hadde trong for å gjere utan.

Desse fandenivoldske reiskapane til ‘Knutta’ kom likevel ikkje til overalt – såleis var det framleis ei nisje att for stuttorven. Knut K. visste at om freden skulle rå, ville det vere naudsynt fyrst å ta siloslåtten maskinelt på ei veke—for deretter å nytte tre veker på ljåslått og hesjing.

Han Gunnja mistenkte nok at brorsonen kunne ha rett i trongen for litt modernisering, men sidan den Luthersk-protestantiske kyrkja ikkje tilbaud nokon skriftestol var dette naturlegvis noko han aldri ville vedgå. Stort sett let han likevel missnøyen sin passere med litt lågmælt retorikk. Det vanlegaste var variantar over:

– ‘Hsss hss hss hs – tøske…’

Eller

– ‘Hsss hss hss hs – eg ville ikkje gjort di heilt so om eg hadde fått styrt…’

Han kombinerte desse små refleksjonane med å sjå på oss med eit blikk som sa at om vi alle måtte vere like innfor Gud, så var det annerleis med han Gunnja. Han kunne sjå våre lytar og manglar for det dei var—talrike og grove.

Dei ni boda

På eitt område var autoriteten hans absolutt, urokkeleg, uttømande, og kompromisslaus. Dette dreia seg om bryning av ljå.

Ein kvar som har freista å slå med ljå veit at dette er ein god del lettare om kniven er skarp. Folk som ikkje er kjende med dei ulike skulane av vanlære innan bryning, trur kanskje at det å skjerpe ein ljå er ei triviell oppgåve.

Det er det ikkje.

Sjølv om eg ikkje kan rekne meg mellom dei ortodokst rettbrynande, kjenner eg meg etter fjorten høy- og hoslåttar med intensiv instruksjon frå han Gunnja, kompetent til å rådgje på feltet. Som den konsulenten eg er, har eg nedteikna læra etter han Gunnja som ein ni-stegsmetodikk:

1. Skaff deg ei brok som er vid i livet. Svart eller gråsvart vadmål er best – men andre tjukke ullstoff kan gjere nytten.
2. Skaff deg bukseselar; bukselinningen lyt vere laus, eit belte vil vere i vegen.
3. Bruk stuttorven etter far din—eller helst bestefar din. Om slekta di ikkje har vore framsynt nok til å nedarve ein stuttorv—så finn deg ein stuttorv etter nokon andre sin far eller bestefar. Knivane som vert smidde ‘i dag’ er laga av dårleg stål og er for harde til at dei let seg skjerpe.
4. Hald orvet i 45 graders vinkel og skuv det innom bukselinningen langsmed høgre hofta til det stansar i buksebaken.
5. Hald kniven i brysthøgde med spissen vendt opp og mot deg. Stø baksida av kniven med venstre handa medan du held brynet i den høgre.
6. Brynet bør vere etter far din (sjå punkt 3)
7. Legg brynet flatt mot kniven og skrå det forsiktig slik at det dannar ein 15 graders vinkel til kniven. Det treng slett ikkje vere nøyaktig, både 14 og 16 grader er akseptabelt— større avvik vil derimot vere ei skam for deg sjølv og ætta du let etter deg.
8. Du skal til ei kvar tid bryne på tvers av egga i 90-graders vinkel til kniven — du må ikkje føre brynet langsetter egga.
9. Om du skulle kjenne trong for å væte brynet, la være. Om brynet skal vere vått av noko, skal det vere av blod som følgje av misslukka men velmeinte forsøk på å gjennomføre stega 1-8

I ein open men stille protest mot ‘ayatollahen’, spytta Knut K. samvitsfult på brynet før han drog det fram og attende langs egga. Eg hadde gjort det same i hans stad. Eg trur ljåen hans vart skarp den også.

Av omsyn til maktbalansen såg eg meg likevel nøydd til å følgje metodikken til han Gunnja. Det skal seiast, til hans forsvar, og ære, at ei skarpare egg enn ein kunne finne på stuttorven hans, har ikkje funnest i verda korkje før eller sidan.

Det same kan ikkje seiast om min stuttorv.

Det heiter å slå med ljå, sjølv om målet snarare er å skjære. I mitt tilfelle var feilnemninga svært så passande. Eg slo så mold og grasrøter dreiv ikring meg. Eg slo så det gneistra i rydningsrøysene. Eg slo så eg raudna i andletet. Eg slo så det hadde vore nett det same kva eg hadde slege og kva eg hadde slege med. Av skulle det – og av kom det.

Han Gunnja såg gjennom fingrane med dette, han var av den oppfatning at det var viktigare å bryne rett enn at kniven vart skarp—og han sette pris på det vonlause strevet mitt med å etterleve hans ideal.

I alle fall hende det at han såg på meg og sa – ‘Hsss hss hss hs‘ utan å skøyte på nokon av dei vanlegare nytta adjektiva sine. Ein gong trur eg til og med at han smilte medan eg brynte — men det kan ha vore heten.

Etterord, Knut K. Fitje til minne

I vår gjekk Knut K. Fitje bort.

Eg minnast han som ein mann med ei bugnande bassrøyst og ein velbrukt bunad; ein som hadde eit større djupn, ein breiare kunnskap og meir mangfaldige interesser enn eg kunne ha førestilt meg – og ein som eg hadde stor glede av å vere saman med og lærte uendeleg mykje frå.

Det er steinar lange ræser som i hugen min for alltid vil kalle fram minna etter min barndoms granne, mangeårige arbeidsgjevar — og frende.

Kvil i fred Knut.

I går ettermiddag, medan eg stod på Rema og reflekterte over kva grønsaker som best kunne tenkjast å stette ernæringstrongen gjennom julehøgtida, vart eg merksam på noko som rørte seg ute i periferisynet. Imot meg, vakker som ein vårdag, og etter det eg kunne sjå utygd av tida si tann, kom Ingrid Apalset.

Som ein kvar tilrekneleg Gloppar tenkte eg på eit ordskifte med Ingrid som ei oppleving svanger med glede. Men kva opplevinga enn måtte ha vore svanger med nedkom den i alle fall ikkje med glede… for Ingrid hadde førebudd ein annan liturgi denne dagen.

Ho kunne fortelje meg at i eit liv som fram til då hadde vore prega av velstand, progresjon og lukke hadde alt gått i hundane etter sist gong vi møttest – då eg med forsett, kaldt blod og under særs skjerpande omstende hadde gjeve henne COVID.

Denne vendinga i samtala var uventa.

Eg stotra fram noko om at eg ikkje hadde noko minne om eit slikt hendingsforløp. Eg skøytte også på at eg tykte det ikkje høyrdest heilt rimeleg ut at eg med overlegg, vitande vilje og kirurgisk presisjon skulle ha gått etter HENNE med sjukdomen min.

Det skulle eg visst IKKJE ha sagt – for då smalna augene hennar og ho gjorde det tydeleg at ho på si side ikkje fann det urimeleg i det heile teke.

Med eit tonefall som var fritt for nestekjærleik, men som hadde klare notar av syre, spurde ho om det var slik at eg gjekk ikring og trudde at eg var eit “godt menneske”? Om så var, kunne ho korrigere denne vrangførestelligna på staden!

Som tilfellet alt for ofte er kom eg ikkje på noko kraftfullt å seie som kunne stille meg sjølv i eit betre ljos. I staden stod eg der som ein skårfast dalasau og tok innover meg påtalemakta si prosedyre utan avbrot eller motsegn. Når Ingrid etterkvart hadde sett ord og tone til det vesentlege av kjenslene sine, avrunda ho med å seie at ho ikkje var betalt godt nok til å stå og snakke med slike som meg, og rusla vidare utan seremoni eller høgtid.

(Om du måtte innvende at dette ikkje høyrest HEILT ut som som orda eller gjerningane til DEN Ingrid Apalset DU kjenner, vil eg presisere at det som er skrive ovanfor er ein nøyaktig reproduksjon av den sentrale bodskapen hennar – i ÅND om ikkje naudsynlegvis i BOKSTAV.)

Til skilnad frå Katolikkane som kan få tilgjevnad for ugjerningane sine langsmed, lyt vi Lutherianarar forvalte porteføljen gjennom heile livet. Etter eit halvt århundre som syndar kan søvnen min knappast karakteriserast som verken rein eller skuldlaus. Men… mellom dei talrike menneska eg har gjort urett oppgjennom åra trudde eg IKKJE at Ingrid Apaleset skulle tårne høgst og fremst.

Dette plaga meg – og utover ettermiddagen klarte eg ikkje å sleppe tanken på at det var noko ved dette dette som ikkje verka heilt rett.

Etter å ha fylgt tråden attende i tid kom eg til at skuldinga må vere knytt til Jula 2021.

Den jula var meir enn to tusen Glopparar vekselvis butikkgåande, sengeliggjande, kinogåande og juletrefestdeltakande med den aktuelle sjukdomen. Medan eg hadde site pandemifast i Belgia i 18 månader med portforbod og kohortavgrensingar, agerte Glopparane for alle praktiske føremål som om sykja ikkje fanst.

Rett skal vere rett; eg VAR sofabunden eit par dagar den Jula – men utan at det på noko tidspunkt var stilt nokon diagnose. Likevel var det EG, mellom desse 2000 som var peika ut som den uomtvistelege rota til alt som hadde gått gale i livet til Ingrid i tida etterpå; ikkje det at det såg ut til at mykje hadde gått gale med henne – men det fann eg det klokast å ikkje poengtere under omstenda.

Medan eg gjekk og grunna på dette kom eg på ein detalj Ingrid hadde supplert i ei innskoten relativ undersetning, men som eg ikkje hadde teke innover meg før: ho sa at “Harald Slettvoll” hadde fortalt henne dette.

– “Harald Slettvoll”, tenkte eg. Hm.

Kunne det vere “Harald Slettvoll”, den framståande eksperten på smittsame sjukdomar ho refererte til? Eit raskt søk på Google synte at det ikkje fanst nokon slik Slettvoll der ute og at det såleis lite truleg var han.

– “Harald Slettvoll”, tenkte eg att. “Eg kjenner då verkeleg ein slik ein, men han er no bankmann, og det kan no vel ikkje vere HAN som går ikring og framstiller seg sjølv som nokon autoritet på sjukdomspreiing?”

– “Eller… kan det det?”

Ettersom ettermiddagen vart til kveld byrja tvilen å gnage i bakhovudet. Under dei rette omstenda kan han vere svært meddelsam denne Harald Slettvoll, men at DEN VONDE SJØLV skulle ha fått slikt eit tak om sjelsdjupet hans at han no gjekk ikring og kveikte eld under skjøre venskapsbruer mellom Nord- og Sørstranda det hadde eg vanskeleg for å tru.

Som ettermiddagen hadde blitt til kveld vart kvelden til natt og som myrkret tjukna om husnovene vart tvilen erstatta av visse. Det måtte vere DEN “Harald Slettvoll” det var snakk om.

• Den “Harald Slettvoll” som er kjend for å spring vitlaust i motbakkar i utrengsmål og dårleg ver?
• Den “Harald Slettvoll” som utan anger, skam eller blygsel har busett seg hjå dei vantru i Førde?
• Den “Harald Slettvoll” som går ikring og proklamerer dom over årsaks-verknadstilhøve innan ålmennmedisin utan noko form for kvalifikasjon i det heile?

No… no vil eg gjerne høyre kva han har å seie til sitt forsvar, eventuelt mitt.

(Stein) Runar Bergheim
(inntil nyleg, og for eige vedkomande framleis, ven av Ingrid Apalset)

Folk går bort heile tida men det å misse ein far er ei bru ein kryssar berre ein gong i eitt menneskeliv. Sjølv om det gjev oss sorg at han er borte, er det samstundes også ei lette at han no har funne varig fred etter eitt halvår då tilværet var tungt for han.

Når det er sagt var ikkje papsen ein som vigde mykje av livet til svartsyn — men ein som fyrst og fremst sette det lette ordet høgt. Eg må såleis få be om orsaking om eg trakkar over når eg freistar meg på eit minneord i hans ånd.

Papsen var godt vaksen før han stifta eigen familie. Det er mykje av det som skjedde i ungdomsåra hans som eg ikkje kjenner til. Det er likevel tre ting frå dei tidlege tidene han jamleg tok fram og som skil seg ut i minneflaumen.

Den fyrste  er at kvar gong eg spurde kva han tok seg til med då han var liten sa han støtt — og utan unntak — at han gjekk og plukka stein. Dette tykte han i sin tur var eitt slåande argument for kvifor Kjetilen og eg skulle gjere ymse ting vi vart bodne utan å mukke då vi var små.

Den andre er at ungdomstida hans var fylt av skodespel og revyar. Han hadde eitt endelaust repertoar av sketsjar og songar frå teaterstykke eg ikkje kjende til — men som må ha sett djupe far etter seg med tanke på kor tett dei vart henta fram att.

Den tredje er at han, var ein praktisk anlagt mann — om enn stundom på ein noko improvisert måte. Han gjekk på snikkarskule i Innvik — og i stova hadde han ståande ugjendrivelege prov på at han ikkje var udugeleg i verken treskurd, dreiing eller møbelsnekring. Når det kom til reparasjonar og vedlikehald hadde han derimot ei uvanleg sterk tru på tape. Og sjølv tannverk — eller i alle fall skarpe kantar på ei tann som var brotna — kunne enkelt ordnast sjølv med ein spegel og litt sandpapir — utan å vere til umake for tannhelsetenesta.

Mange tenkjer nok fyrst og fremst på han som lastebilsjåfør — noko han var i heile sitt yrkesaktive liv — ein periode som spende meir enn 50 år. I dei tidlege åra gjorde han det nok av di han var sett på dette sporet av far sin — seinare gjorde han det av vane og plikt. Dei siste turane austover vart nok køyrde på rein ryggmargsrefleks.

Det var lastebilen som var livlina ut i verda herifrå Gloppen då vi var små. Det å vere lastebilsjåfør var eitt verdsett yrke — og eitt som fleire kanskje kunne sjå føre seg. Likevel kan eg ikkje få ifrå meg at det einaste karriererådet han nokon gong gav oss var at vi ikkje — under nokon omstende — måtte finne på å verte lastebilsjåførar.

Eg trur dette var hans måte å uttrykke at yrket hadde ein kostnad for han og; eitt utstadig tilvære der det var vanskeleg å finne ro på ein og same stad meir enn nokre dagar om gongen — noko som var vanskeleg å kombinere med tradisjonelt familieliv. Men han gjorde mykje utav den tida han var heime.

Han hadde tru på og engasjerte seg i det sosiale i grenda. Han var med på både å dra i gong ein ‘sykkelklubb’ der eigarskap til ein sykkel ikkje var nokon føresetnad for medlemskap — og han var med på å gjenopplive eit kor der song var ein bigeskjeft. Desse to laga var drivkrefter som genererte mange gode opplevingar som sette farge på livet i grenda gjennom ei årrekkje.

Han likte å sykle og var mellom anna med på Trondheim-Oslo, “Vatternrundan”, “Vaneren Rundt” og “Sjælland Rundt”. Men han passa på aldri å dra nokon stad utan lass. Då han gifte seg i Oslo hadde han lass. Då han sykla Trondheim-Oslo hadde han lass til Otta, parkerte der, tok tog til Trondheim, sykla til Oslo og tok så tog attende til Otta for å fullføre leveransen.

Attåt lass tok han og med seg folk. Kjetilen og meg, naturlegvis, men også tallause andre som fekk seg turar austover — eller sine fyrste steg utom av kongeriket i følgje med han.

‘Du må tenkje økonomi i kvart eitt trekk’, sa han alltid då vi var små. Dette var den gong meiningslaust snakk for ein snopesjuk unge, men gjev betre meining i dag — i ettertida sitt skarpe og klåre ljos.

Sjølv då han var på Slottet for å motta fortenestemedaljen frå Kong Harald rapportere Kjetilen at papsen var mest uroa over transportkostnadene og undra korleis ein på billegast vis kunne ta seg derifrå med kollektivtrafikk i staden for drosje.

Kaffi — ikkje berre drykken  men alt det ordet ber i seg for ein som er vaksen opp i Breim eller Gloppen — var noko som i papsen sitt liv stod i ei særstilling. Kaffi var ein pause frå eitt einsarta kvardagsliv i lastebilkahytten — og kaffien smaka aldri betre enn det den gjorde hjå Farsund Bygg borte i Førde, hjå Brødrene Solheim, på Glavafabrikken på Askim eller nede på sementsteinfabrikken hjå Steinar og Jarle. Om dei var klare over dette eller ikkje var dei ein del av den utvida familien til Papsen.

Han hadde ikkje noko naturleg anlegg for kjøkenteneste. I staden var hans kjøken landevegskroer i Gudbrandsdalen og Hallingdal der han kjøpte dagens middag til 49,90 usett. Når han seinare i livet i tiltakande grad fann seg sjølv heime åleine var det mange uvanlege kombinasjonar å finne på bordet. Dei tryggaste måltida for gjester kom gjerne i form av hermetikk. Men eg kan ikkje klage — etter ein lang dags skitur på Snønipa var det lite som kunne måle seg med Joikakaker på hytta på Utvikfjellet.

Han var glad i hytter. Spesielt i å byggje dei. Like etter at han hadde sett opp ei hytte etter munnleg avtale med grunneigar oppe på Utvikfjellet stod han med huva i handa og ringde på ei dør inne i Paulen ei mørk Augustnatt i von om å gjenta kunststykket der. Elden bakom prosjektet brann sterk men var kortvarig — og då grunneigaren ikkje var heime den kvelden vart prosjektet lagt til sides for godt. Det vart såleis med berre ei hytte av Lecablokker på desse kantar — eller på nokon kantar for den slags skuld.

Om han ikkje fekk sett opp alle hyttene han bar ikring inni seg, var han ein flittig brukar av fjellet og naturen. Når eg som ung vaksen byrja å bli kjend med han som person — ikkje berre som far — var det fyrst og fremst gjennom den delte interessa for naturen. Eg kan sjå attende på tallause vårskiturar på Svarte Kari og fotturar på Arnestadfjellet, Fitjeheia, i Måsedalen og på Storskrefjellet. Kvar eg enn går kan eg sjå ein stein der vi åt nista, ei krokut bjørk der vi tok eitt bilete eller ein høl der vi fekk ein fisk.

Og slik gjekk dagane i livet — mykje arbeid, litt kvile men mange turar og mykje moro.

Etterkvart som han drog på åra byrja ein og annan varsellampe å lyse opp på dashbordet til sjåføren. Båe hoftene vart skifte ut og eitt av auga hans slutta å virke — og han kjempa seg gjennom to runder med kreft. Men han let seg ikkje stanse av slike bagatellar. Lastebil vart bytt ut med varebil og turane til Austlandet heldt fram — dette tok også bort plagene med køyre- og kviletid då siste bilen var ‘under grensa’. For oss som kjende han var ikkje dette til å undre seg over — men det kan nok ha vore ein og annan ny kunde som undra seg litt over at Bergheim Transport sende ein såpass tilårskomen kar for hjelpe til med dei tunge løfta.

Siste utanlandsturen hans i næringstransport gjekk til Gøteborg i 2009.

Dei siste åra sleit han med Alzeheimers-sjukdom. Han flytte inn ved Gloppen Omsorgssenter hausten 2012 der han i byrjinga fann seg godt til rette — men der han etter som tida skreid fram vart meir prega  av sjukdomen. Orda som før hadde site laust kravde no djup konsentrasjon for å kome ut slik dei var tenkte — og når det stokka seg var det stundom leitt for han— andre tider var det forargande — og det er lett å skjøne.

På omsorgssenteret var det sjokoladeklubben til Dag Fosstvedt, bingo, fredagsandaktene og andre arrangement som fylte kalendaren og som gav kvardagen meining. Medan han enno var relativt frisk og førleg var “Inn på tunet” eitt velkome avbrot i kvardagen.

Songtekstar og evna til å syngje sat betre att i minnet hans enn kva tale gjorde. Lengje etter at han var i stand til å ta aktivt del i samtalar kunne han kommunisere gjennom å syngje og deklamere utdrag frå dikt og monologar frå skodespel.

Det var kjekt det og.

Den aller siste tida var ikkje god — men han fekk godt stell, tett tilsyn og menneskeleg forståing frå hjelpe- og sjukepleiarar borte på Kleivedammen. Dei var kjende røyster som kalla fram eit smil på eitt utrykkslaust andlete eller som gav ro når han kjende ufred.

Han var fødd ved vinter solkverv og han gjekk bort like over midt-sommar — medan mamsen sat ved sida hans og heldt han i handa. Han hadde eitt rikt liv og det var lite han andøga på at han ikkje hadde fått gjort.

Vi er leie for at han no er borte — men meir enn det er vi glade for at han ein gong var til.

Signe minnet.

I romjula for fem år sidan, medan eg sat og skreiv reiserekningar, gjorde eg ei oppdaging som sidan den gong har utvikla seg frå å vere ein fiks ide til å bli ein fullskala psykose av spesialmedisinske dimensjonar: eg fann ut at eg hadde vore i eitt nytt land kvar kalendarmånad i året.

Eg reknar meg sjølv for å vere eitt statistisk mellomgodt menneske, men som det heiter i den Norske Kyrkja si syndsvedkjenninga, hugen til det vonde bur i hjarta mitt. Denne hugen kan gje seg så mangt eitt utslag, i mitt tilfelle kjende eg ein ugjendriveleg trong til å dele oppdaginga mi med alle eg kjende, i von om at dette måtte kveikje undring, beundring eller aller helst missunning hjå vener, kollegaer – og grannar. Det er lettare å ta mannen ut av småbruket enn å ta småbrukaren ut av mannen.

Sidan den gong har eg kvar romjul gått gjennom kalendaren og fotosamlinga mi med lys og lykte for å sjå om eg har lukkast med å klokke inn eitt nytt land kvar månad “dette året også”. I år feira eg jul i Bryssel og medan eg sat og plukka med jule- og nyttårshelsingar kom eg fram til at eg i år “mangla” eitt land. Vi skulle alikevel ut og gå oss ein tur og vi køyrde såleis halvannan time opp til kysten av Belgia og inn i Nederland (omlag 200 meter) slik at eg kunne “kvittere ut” Desember.

Under køyreturen heimatt opplevde eg ein sjeldan augneblink av sjølvinnsikt: (1) dette kan ikkje vere helsesamt; (2) dette er truleg ikkje så interessant for folk som eg trur det er.

Årsskiftet 2013/14 er såleis siste gongen eg kjem til å plage vener og kjende med reisevanane mine.

Kor som er: til dei eg har sett mykje av i året som har gått seier eg på gjensyn; til dei eg har sett (for) lite av festar eg von til at vegane våre  kryssast oftare i det nye året. 

Godt nyttår!

Runar

Kjære Anna

Du vart nesten 102 år gamal.

Du levde eit uvanleg langt liv – eit liv som var vitne til store endringar

• Du var fødd i grend der det var hest og kjerre som rådde vegane
• Du var fødd i ei grend der ljoset kom frå stearin og oljelampar
• Du levde gjennom to verdskrigar
• Du opplevde å få innlagt vatn, straum og telefon
• Du levde i ei verd der enorme avstandar krympa til overkomeleg dagsreiser
• Du døydde i ei verd der folk lever av å sitje og framom dataskjermar – og der gardsarbeidet som var det viktigaste i din oppvekst for mange har blitt ei utgiftsbør meir enn eitt levebrød.

…

Frå det tidlegaste eg kan minnast deg var du alltid arbeidsam. Oftast kledd anten i eitt blått- eller oransje-raudt plastforkle, på veg til – eller frå – fjøsstell og anna gardsarbeid på Labakken.

Du var ikkje alltid den som treiv ordet – men du var snakkesalig når du “tok laust”. Spesielt var du vyrk for slektstilhøve og var umetteleg på stoff frå Bygdeboka.

Du var gåvmild og full av omsut for oss gutane oppe på Kleiva som hadde større auge enn vi hadde lommebøker.

Du var heller aldri tung å be om vi trengde hjelp eller ville ha deg med på noko.

Du var også den einaste på “mi side” når det vart kalla inn til «kappleik» i Labakkestova og veslebror tykte felespelet skar i marg og bein.

…

Det var ikkje så mange åra du «støylte» – men «støylslivet» var likevel noko du ofte kom attende til når vi snakkast. Vårstøylen og Langedalen var stadar som hadde ein viktig plass i hjarta ditt – ei kjensle vi delte og som knytte oss saman.

Ein gong tok du Kjetilen og meg med på støylen, noko du truleg må ha angra på – ettersom vi den gongen “skapte oss” så vrange at det ikkje var anna å gjere enn å pakke sekken og ta på heimveg.

…

Du hadde ei sterk Gudstru, og tok samvitsfult del i foreiningsarbeidet i grenda.

Eg såg deg sjeldan utan ein heklekrok og eitt nøste – og i hendene dine tok løparar og dukar form og fann vegen frå “Yste Salen” på Labakken til basarborda nede på skulehuset.

…

Tilværet ditt var ikkje berre solskin – stundom fall livet deg tungt. Då trengde du omsorg og vern frå dei som stod deg nær.

Å leva under vengjene åt ein velmeinande bror gav tryggleik men mangla nok litt når det kom til personleg fridom. Difor var det så ekstra kjekt å sjå deg stå på eigne bein – i full bløming – siste delen av livet.

Etter at du var 80 byrja du å reise til Oslo for å vitje Kjellfrid. De drog på turar til nær og fjern – og du var like mykje “heime” på Grand Cafe som du var på på Gloppebua. Du sette deg på bussen åleine – og eg trur ikkje du lea så mykje som ein finger på vegen mellom rutebilstasjonen på Sandane og Galleri Oslo der Kjellfrid – eller Kjetilen venta.

I ein alder av 92, då du flytte “heimanifrå” og inn på Kleivedammen fekk du, kanskje for fyrste gong, oppleve å vere den sterkaste i di eiga hushaldning.

I staden for å vera den som trong omsorg var du her den som styrte ordet; den som tok initiativ og tinga drosje ned på Sandane – og som fekk med deg dei du budde saman med på dette.

I ti år var dette heimen din og ein stad der du vart kjend med mange nye menneske som kom til – og som gjekk bort.

Samhaldet med Kristiana, som var fødd og oppvaksen i akkurat den same verda som du, var viktig for deg – og eit hundre-år langt venskap som var vakkert å sjå for oss som kom på vitjing.

Til hjelp gjennom opp- og nedturar var nok brordotter Asgjerd den viktigaste støtta i tilværet ditt. I solskin som i regn, i helg som i “ørke” var ho tett på “hyblane” for å “søgje”, sjå til deg eller berre sitje saman med deg og vere stille.

…

Kjære Anna

Du skilde lag med oss på Langfredag

Det er lengje sidan eg huka av 26. April i kalenderen – og eg eg hadde sett fram til å vitje deg på 102-årsdagen.

I staden er vi altså her ved båra di to veker tidlegare – for å følgje deg til grava.

Du hadde ikkje noko ugjort – og kvila er deg vel unnt – men saknet fell likevel tungt.

Takk for alt du var for oss – og kvil i fred.

Som så mange andre hadde eg sett Lawrence av Arabia og etter å ha blitt introdusert for denne transportforma i form av ein godmodig baktrisk kamel som var tildekka med tjukke og mjuke teppe i Petra, fabla eg i mitt indre sinn om å føreta den same reisa som han, nemleg å ri frå Wadi Rum til Aqaba på kamelryggen.

Førre helg, tre år og fire smertefulle kameltimar seinare, vakla eg bort frå kamelen min fast bestemt på aldri å utsetje meg sjølv, eller nokon eg er glad i, for noko liknande igjen.

Med mogleg unnatak av psykiske etterverknader kan eg ikkje på nokon måte sjå at kamelridning er å føretrekkje framfor å verte skambanka.

Kvil i fred kjære ven

Minne eg ikkje visste at eg hadde strøymer på: hyggjelege kveldar; turar til fjell og fjerne strender; planar vi la – men ikkje gjennomførte.

Du utretta meir på dine 37 år enn eg – meir enn mange etter eitt fullevd liv

Verda står ikkje tom etter deg.

Sorga vi kjenner over å ha misst deg er jamstor med plassen du fylte i liva våre.

– “To the airport, please”, mumla eg søvndrukken.

Det er lite truleg at eg var godt selskap denne morgonen – eg hadde slite meg opp i grisotta. Baksetet på drosja eg no klemde meg inn i, ein gamal Toyota Corolla som gjekk livskvelden raskt i møte, var eitt dårleg byte for seng og pute.

– “I drive fast, no?”, spurde sjåføren, tydeleg nøgd med sitt eige arbeid i det vi med eitt naudskrik unngjekk ein kryssande lastebil i eitt lyskryss.

– “Jau du køyrer som ein helvet”, svara eg halvt til meg sjølv, “ehrm… I mean, yes, you do”, la eg til etter at sjåføren hadde snudd seg ei halv omdreiing og sett dumt på meg i fem sekund medan han heldt ein jamn avstand på “eitt-tusen-og-daudsulukke” til bilen framom.

Nøgd med dette svaret trakka sjåføren gasspedalen enno nokre centimeter gjennom golvet og tok laus i retning flyplasen som om Styggen sjølv skulle ha vore etter han.

Abu Dhabi er ikkje eitt land der dei har overskot på vatn. Det finst imidlertid nokre få område der fordampinga er høg nok til at skodda legg seg tjukk om morgonen vinterstid. I tråd med god internasjonal praksis er det her dei har valt å leggje flyplassen sin. Følgjeleg kom vi etterkvart inn i eitt skoddefelt så tjukt at sjølv baklyktene på doningen fem meter framom oss mest ikkje var til å sjå.

– “It difficult see, no?”, spurde sudanesaren, medan han passa på ikkje å lette på gassfoten?

– “It difficult, it difficult indeed!”, svara eg fråverande medan eg freista å tenkje på alle dei gode tinga eg hadde fått med meg i livet. Det demra for meg at med setebeltet på kunne eg kanskje kome frå det med 80-90% funksjonshemningar framfor å misse livet.

– “What you doing, why?”, kom det såra frå førarsetet straks sjåføren vart var arbeidet med setebeltet bakom han. Det vart no viktigare for han enn nokon gong å demonstrere det fortreffelege ved kombinasjonen av høg fart, dårleg sikt og tett trafikk.

– “For God sake!!!”, ropte eg i det vi etter eitt akutt feltskifte, som kom nesten like uventa på meg som på bilen ved sidan av, køyrde forbi ein ny lastebil.

Ordet “God” hadde gjeve sjåføren ei kjærkomen anledning til å skifte temaet til gudstru. Oppøst og glad over denne nye utviklinga i samtalen, som til no i sin heilskap hadde vore einsidig og samansett av einstavingar, kom sudanesaren i vanvare for å slakke eitt par-tre grader på gassfoten.

Dei likar å snakke religion her nede, spesielt om dei kan få klemt inn nokre sjølvproklamerte fulltreffarar knytt til skilnaden mellom dei som har rett (muslimar) og dei som har feil (alle andre – men særskild ætta til Ismael og desse heidenske Hinduistane).

Eg byrja så smått å leike meg med tanken på at eg kunne kome ifrå dette utan sjukehusopphald om eg berre kunne klare å halde samtalen i gong.

Det var imidlertid ikkje mykje trøyst å få gjennom samtalen. I nøkterne 120 km i timen – men framleis med nullsikt – fekk eg passet mitt påskrive: vel og bra var det at eg tilhøyrde eitt av “folka” som var omtala i “Boka” – men når timen kom,  som slett ikkje trengde bli så lenge til tenkte eg med meg sjølv, ville eg ikkje kome til å nyte andre privilegium enn den mest svartsjela Judaist. Eg skulle brenne.

Sudanesaren derimot skulle nyte flaumar av vin i paradis – og jomfruer. Eg måtte ikkje gløyme jomfruene.

…

Om det var mi eller hans gudstru som gjorde utslaget veit eg ikkje, men ved eitt under, som frå min sitjestad opplevdest fullt på høgde med Jesus sin spasertur på Genesaretsjøen, kunne eg eitt kvarter seinare stige ut av drosja på Abu Dhabi Internasjonale Lufthamn utan fysiske mein.

Den fyrste sosiale rita ein kunne verte initiert i som ung i Mardal Krins på byrjinga av ‘80-talet var barneforeininga. Dette var eitt langtrakt intermezzo frå barneforeiningsbasar til barneforeiningsbasar der dei unge under tilsyn frå fromme samaritanar kunne malpraktisere disiplinar som tresløyd, hekling, strikking, korgfletting og liknande adrenalinmoro.

Under den årlege basaren kunne eg tydeleg sjå at godt vaksne folk vart skuffa når dei vann ting eg hadde laga – og at sjølv foreldrene mine såg skamfullt i golvet når vi før utloddinga paraderte forbi min årsproduksjon på gevinstbordet.

Hovudpremien var det stort sett ein eller annan overytar inne på Mardal som hadde laga.

Det fanst for dei litt eldre 4H som var ein stad der landbruksungdom kunne kultivere sunne interesser utan at desse utvikla seg i feil retning (eller utvikla seg i noko retning) ettersom dei til ei kvar tid var under strengt oppsyn frå gamletestamentlege men ikkje-religiøse vaksne leiarar.

Det kom få uynskte graviditetar frå 4H miljøet i Bukta. Få ynskte også.

I likskap med frimurarlosjane var 4H ei foreining ein melde seg inn i – men ikkje melde seg ut av. Då eg i ein alder av 13 oppdaga at det var ein timeplanleggingskonflikt mellom framsyninga av Ghostbusters i Vonheim Kino og øving til haustfesten i Bukta 4H, leia eg an i ein Septemberrevolusjon som utløyste tre fråfall frå ordenen: Halvarden, Andersen og meg sjølv.

Kjellrun i Kvia og mor Asgjerd var nok glade til. Året før hadde dei for å berge æra til sønene måtta skrive 4H oppgåver om “Katten min” – medan Anders og eg nytta dei “klåre hovuda” våre til å leike i rommet ved sidan av.

Anne Huus var truleg også letta: Halvard hadde under mottoet “flinke hender” same året skamklippt kokeboka hennar på jakt etter gode illustrasjonar til si avhandling om “Mat med Mjølk” – han hadde jamvel sykla inn på Søreide for å gå på epleslang i samband med ei kake han skulle bake.

For spreke Buktarar fanst det også ulike idrettsalternativ som fremja fysisk helse som den eine vegen til framgong og lukke. Det ortodokse trussamfunnet Sandane Turn- og Idrettslag (STIL) la si klamme hand på mang eit ungt sinn i denne tida.

Av årsaker som til denne dag står for meg som uklare stillte eg ved fleire høve opp på ein aktivitet som vart kalla “guteturn”. Medan eg utvilsamt kunne legge beslag på tittelen “gut” var “turn” noko verken eg sjølv eller andre utan vidare assosierte med meg.

Turnkarieren min kulminerte under ei framsyning i Firdahallen der dei skamlause idrettsleiarane hadde fått oss til å itre kvite, ettersitjande klede medan vi marsjerte kringom i hallen og stupte kråke til skam for oss sjølve – og til stor underhaldning for alle som såg på.

Under eitt halvt gjennomført kråkestup fekk eg uventa kjenning med tyngdekrafta og slo – eller snarare rulla – over på sida. Dette var i det privateigde videokameraet sin barndom og det var få – men beklagelegvis somme – som kunne dokumentere denne hendinga for ettertida.

Medan foreldreskapet fram til då hadde oppmuntra til deltaking vart temaet aldri meir nemnt. Eg drog aldri meir på guteturn. Dei hadde ikkje noko å leggje til.

Så kom Bukta Trim & Sykkelklubb. Dette var ein klubb som braut med dei tradisjonelle grensene i det lokale organisasjonelivet. Sykkelklubben lånte ord som “trim” og “sykkel” frå lag som sysla med fysiske aktivitetar og ord som “klubb” frå 4H. Innhaldet, som på ingen måte var relatert til namnet, vart henta frå heilt andre kjelder.

Eg var aldri medlem av Sykkelklubben. Kvar gong eg var ute og sykla velta eg. Det gjorde somme i Sykkelklubben også; her kom skadane alltid på heimreisa etter uheldige tilsetjingsstoff i kaffien. Eg på mi side velta alltid i edru tilstand og like ofte på utreise som på heimreise.

Medan S.T.I.L. hadde signalblå treningsdrakter (i nesten min storleik) og 4H kunne skilte med senterpartifarga t-skjorter hadde Sykkelklubben ei marineblå skuggehue. På fronten var det eitt broderi som synte bumerket til klubben – det var i det heile ei overmåte tiltalande hue tykte eg.

Far Rasmus sat i “sykkelstyret” og var varelagerforvaltar for ikkje-utdelte skuggehuer som han hadde tjuverisikra på øvste hylla i skåpa på vaskerommet heime på Kleiva.

Lovnadene om at yngstesonen skulle verte den stolte eigar av ei Sykkelklubbhue sat imidlertid lausare enn evna og kanskje spesielt viljen til å innfri.

Tolmodet mitt, som frå før av ikkje var kjent for å vere særskild godt, vart snart tynnslite.

Ein kveld bestemte eg meg for at nok var nok. Eg tok lovnaden i eigne hender, utstyrte meg med ein klappstol og la i veg i retning vaskerommet. Her opna eg skåpdøra, sette opp klappstolen, steig opp og strakte meg etter plastposen som romma dei lova skuggehuene.

Stolen var ikkje høg nok og sjølv om eg stod på tå og strakte meg det beste eg vann – var det ikkje nok til å nå huene. I eitt siste desperat forsøk tok eitt godt tak i skåpdøra og lyfte meg dei siste naudsynte centimetrane opp mot øvste hylla.

IKEA er ei suksessrik verksemd som har selt mykje billege møblar av tilsynelatande høg kvalitet. Dette har imidlertid primært skjedd i åra etter den hendinga som vert skildra her.

I denne stunda fann det stad eitt uheldig møte mellom kvalitetsmåla til eks-Nazisten Ingvar Kamprad, vekta til eks-turnaren, eks-4H-aren, eks-barneforeiningsdeltakaren Runar – og den før nemnde tyngdekrafta.

I det høgrehanda mi nådde tak i plastposen løsna IKEA hengslane frå IKEA skåpdøra samstundes som IKEA klappstolen gjorde det IKEA klappstolar gjer best – klappa saman.

Livet mitt passerte ikkje akkurat revy på den beskjedne vegen mot vaskeromsgolvet – landinga markerte likevel eitt viktig vendepunkt i tilhøvet mitt til den venstre vesletåa mi som til då hadde vore min faste følgjesvein gjennom livet.

Lite brukt men alltid tilstades.

Som ein ivrig konsument av teikneseriar visste eg at det einaste som hjelper mot akutte fotsmerter er å halde den skadde foten mellom hendene medan ein hinkar kringom og utstøyter høge lydar. I sjokket hadde eg imidlertid ikkje heilt klart for meg kva for ein fot som gjorde vondt så for å kome igong treiv eg likesågodt den høgre og gav meg til å hinke og hoie.

Etter å ha drive med dette ei tid kom mor Asgjerd ut i gangen for å sjå kven som uinvitert dreiv og slakta grisar der. Her fann ho yngstesonen hinkande, beljande og med eitt kjølvatn av jamt fordelte blodflekkar etter seg der han hadde vore.

Mor Asgjerd, som gode mødre flest, vart fælen over å sjå avkomet i ein slik tilstand. Etter fyrst å ha overtydd meg om at hinkinga og skrålinga ikkje var instrumentelle i smertelindringsprosessen gjekk ho i gang med å stille diagnose.

Ein viktig del av dette arbeidet var å få av meg sokkane for å ta ulukkestaden nærare i augesyn. Det var under avdukinga av høgrefoten det vart klart for meg at det ikkje var denne men derimot grannen som var skadd. Eg kjende fornya trong for å gjenta hinke- og skrikeritualet. Det vart ikkje.

Eg vart buksert til lækjaren på Sandane som såg til skaden. Han plukka dei skamfarne beinsplintane ut or tåa og byrja å sy den saman att. Omlag halvferdig rette han seg opp såpass at eg såg kva han dreiv med.

Om det hadde vore gale å knuse tåa var det verre å verte sydd. Ikkje det at eg kjende noko – eg var godt bedøvd – men minna frå barneforeininga strøymde på. Eg visste kva det var å sy. Det var ikkje noko ein skulle gjere med ei vesletå.

Eg har vore i betre humør andre gonger i livet enn eg var denne kvelden når eg vart transportert heimatt på Kleiva etter at lækjaren hadde
sagt seg nøgd med saumen sin og tåa mi.

Det var ei lita trøyst – men likevel ei trøyst – at eg denne kvelden kunne gå til kvile med ei flunkande ny Bukta Trim og Sykkelklubb-skuggehue liggjande på nattbordet attmed meg.

***

Ajman (UAE) 6. Februar 2010

Av årsaker som vart tydelege for oss denne dagen har spretterten sin plass i nyare norsk jakthistorie ikkje vore spesielt stor. Dei viktigaste problema med spretterten som jaktvåpen var at skytset sjeldan nådde fram til fuglen, og dei gongane skytset nådde fram, resulterte det ikkje i anna enn at fjørne til fuglen kom litt i ugreie.

Det virka ikkje som måsen i Fitjefjæra tok Håvarden og meg alvorleg som jegarar, men etterkvart må dei ha opplevd oss som irriterande; i alle fall drog dei sin kos etter ein time eller så med intensiv men resultatlaus jakt.

Håvarden var – og er framleis – ein mann av handling. Han kunne difor ikkje stå og sjå på at planen vår fall i grus. Etter eitt kort rådslag vart det fastsett at vi skulle lage bål fyrst og skyte “middag” etterpå. På den måten ville vi i alle fall ha bålet.

Det var ein overmåte tørr dag og det var lenge sidan det hadde regna – såleis var det ikkje vanskeleg å finne eigna bålmateriale. Bål var enkelt; bål var noko vi kunne – og om jakta hadde gått dårleg fungerte bålet over all forventning. I løpet av nokre få minutt hadde vi eit velvakse bål mellom oss, og berre minutt etter det igjen; ein grasbrann som var fulstendig ute av kontroll.

Den einaste reiskapen vi hadde for å avbøte situasjonen var ei tom colaflaske. Vi mistenkte at dette kanskje ikkje ville vere nok, noko som vart stadfesta i det to hektar tørt bringebærris tok fyr med ein sprakande lyd.

No når det var klart at vi ikkje kunne gjere noko for å avbøte situasjonen vart den neste oppgåva å finne nokon som kunne ta skulda for udåden. Så vidt oss vitande var det ingen som hadde sett oss, såleis hadde vi eitt breitt utval av moglegheiter når vi skulle koke ihop ei truverdig historie.

Vi hadde høyrt mykje om plagene som følgjer med det å vere røykjar og tenkte at ei plage frå eller til knapt kunne gjere nokon skilnad. Såleis bestemte vi oss for at vi hadde sett nokre røykjarar nede ved Løken – vi hadde jamvel sett at dei kasta frå seg sneipar. I ettertida sitt skarpe ljos kan ein kanskje seie at dette var ein litt vel lageleg observasjon – men der og då verka den rimeleg og naudsynt for å underbyggje vår eiga uskuld.

Flammane hadde no teke retning for feriehuset på Granden og vi byrja å ane at dette slett ikkje trengde bli så bra. Vi sykla det beste vi vann opp i Huusatunet, der vi ringde frenetisk på døra utan at nokon kom ut. Ironisk nok var Hermoden framme i Fitjedalen og brende bråte denne dagen.

Samvitet var betre no som vi hadde freista å melde ifrå om røykjarane. Vi hadde trass alt gjort vårt. Likevel gnog det oss litt at dette huset nede på Granden kunne kome til å gå opp i røyk. Vi hasta difor opp i Gunnja der vi fortalde Inger, mor til Håvard, om røykjarane vi hadde sett og kva som var i ferd med å skje nede ved Løkabrua. For å vere trygge på ikkje å kome i eit uheldig lys gav vi kanskje ikkje eit heilt fullstendig bilete av situasjonen. Når Inger spurde om det var Hermoden som dreiv kontrollert avsviing av marka svara vi at vi ikkje trudde det – men at vi naturlegvis ikkje kunne utelukke noko.

Inger var tydeleg stolt av den ærlege sonen sin og kameraten hans som gjorde seg slik umake for å hjelpe grannen sin. Såleis diska ho opp med eple og brus som vi inntok sitjande på haugen innom Gunnjastova. På dette tidspunktet hadde vi mest overtydd kvarandre om at vi sjølve ikkje hadde noko rolle i brannen, og at dette fullt og heilt skuldast dei aktlause røykjarane og dei helselause sneipane deira.

Vendepunktet kom litt seinare på kvelden då far til Håvard, Rune, kom heim frå kontoret. Han hadde sykla denne dagen, og der han ved avreise hadde sett to velkjende karar i arbeid med å sanke saman tørrved, var no heile den tilliggande innmarka avsvidd. Ingen hus hadde imidlertid gått med.

I nærmøte med eit autoritært augevitne vart det vanskelegare for Håvarden å underbyggje historia om røykjarane. Etter ei tid gav han etter for presset og tilstod alt. Eg var på dette tidspunktet reist heimatt, men på grunn av vidunderet med moderne telekommunikasjon vart eg allereie same kvelden innhenta av sanninga.

– Eg er skuffa over deg, sa mor Asgjerd, med eit fordømmande tonefall i røysta.

– Øøøøh…, sa eg unnskyldande.

– Du har loge for meg, sa mor Asgjerd, med gråt i halsen.

– Øøøøh-øh…, sa eg angrande.

– Du – du – du, sa mor Asgjerd, men kunne ikkje kome på noko meir å seie.

– Øøøøh-øh-øh, sa eg samtykkjande, og så gjekk ho sin veg.

Pendelen hadde svinga; på kjøkkengolvet, der den gode grannen som hadde meldt ifrå om dei aktlause røykjarande hadde stege berre minuttar tidlegare, stod det no ein molefonken brannstiftar.