Blog

I ungdomsåra, frå eg var 14-15 og fram til eg var ferdig på høgskulen i Sogndal, arbeidde og som dreng på Knutebruket om somrane. Her laut eg lære det eg på Labakken hadde sluppe unna når det kom til gardsarbeid, mjølkeproduksjon og husdyrstell.

Som med så mange små vestlandsbruk, var ikkje Knutebruket innbringande nok til å halde oppe investeringstakta til dei store landbruksprodusentane på austlandet. Driftsbygninga på garden hadde vore moderne ein gong – men så langt attende var det ingen som kunne hugse. Knut K., brukaren på garden, ein kreativ kar og hadde likevel funne teknisk fikse måtar å omgå dei fleste vanskane på.

Ein av vanskane med gamle løer er det imidlertid vanskeleg å gjere noko med utan større investeringar – dei tjukke murveggane – som var eit utmerkt oppvekstmiljø for mus, rotter og andre gratispassasjerar i ein haltande landbruksøkonomi.

Om eg har ein lyte, så måtte det vere at eg er dårleg i sosial omgong med mus og rotter. På Kleiva, då eg var mindre, hadde vi hatt ein og annan museinvasjon som, oftare enn ikkje, enda med at eg og bror min stod på eit bord og kauka etter hjelp

Mor Asgjerd såg nok litt rart på oss, der ho måtte ligge å krype på alle fire under oppvaskbenken for å leite etter mus, medan dei to sønene hennar stod bleike og redde midt på kjøkenbordet. Vi var ikkje kry av det – men slik var det.

Som dreng i “Knute” var det ikkje eit alternativ å rope på mor. Her måtte eg stå på eigne bein – kor ustø dei måtte vere.

No var det ikkje det at det var spesielt mykje verken mus eller rotter på garden, men år om anna vaks bestanden fram. I fjøsskylet stod kraftfórsekkane oppetter murveggane og stødde seg. Når vi så skulle fóre kyrne, brukte vi eit stort ausekjerald til å fylle mjøl over bytter som vi bar inn i sjølve fjøsen.

Dette året var det så gale med rotter at hadde sekken stege oppetter veggen i meir enn eitt kvarter var det eit stort hol på baksida av den. Rotter som går på kraftfór veks og trivast – og før det hadde gått lenge byrja vi å sjå i tryna på nokre fæle beist som stakk ut mellom steinane i muren. Inne i fjøsen var det så lågt under taket at eg måtte gå bøygd – og stundom kunne eg sjå ein hale henge og dingle eit stykke framom meg, medan rottefar – eller mor – inntok eit måltid sitjande på bjelken over.

Dette var fælsleg tykte eg, men rottene tykte ikkje mykje om meg heller, så når eg ikkje gjekk for stilt i dørene sprang dei som oftast og gøymde seg. Denne terrorbalansen lærte vi oss etterkvart å leve med båe partar.

Om eg skal vedgå ein lyte til, så måtte det vere at eg har litt tungt for å stå opp om morgonen. Som ein konsekvens var eg oftast søvndrukken når eg tok morgonstellet i fjøsen.

Ein morgon eg hadde forsove meg grovt, sette eg meg på sykkelen og trødde ut i “Knute” på rekordtid, eg slengde frå meg sykkelen og subba inn i fjøsskylet i halvsøvne. Eg treiv blekkspanna med eine neven og stakk den andre nedi ein mjølsekk som stod der og greip etter ausekjeraldet.

I staden for det solide ausekjeraldet eg hadde venta å finne, trefte eg ein blaut, pelskledd rygg. I forfjamselsen trakte eg armen til meg – og med opp or sekken følgde det ei velvaksen rotte som heilt tydeleg var misnøgd med måten daurmålet hennar hadde enda på. Eg banna stygt og sprang ut or fjøsskylet. Rotta på si side, sleppte taket i skjorteerma mi og for pilande innatt i muren.

Alt inne i meg skreik “mamma, kom og hjelp!”, då eg ti minutt seinare, med bøygd hovud, sette kursen attende til fjøsen for å fullende mi drengegjerning.

Då eg var liten, i den grad eg nokon gong har vore skikkeleg liten, hadde eg ei uvanleg sterk interesse for skyting og våpen. Eg snakka om våpen, eg teikna våpen, eg spikka våpen og eg bygde våpen på sløyden.

Eg hadde i lange tider gått kring og stirra, med eit lengtande blikk, på den gamle Krag-Jørgensen rifla som stod i klesskåpa i gangen på Labakken – likeeins Kongsberg-Remington hagla ved sidan av. Følgjeleg maste eg dag og natt om at desse altara måtte brukast – det måtte skytast – men sjølv eg forstod et eg på det tidspunktet var for liten for både Krag’en og hagla.

Til sist vart det klart for bestefar at den einaste utvegen var å skaffe til gards eit luftgevær.

Luftgevær manglar ein av dei viktigaste og kjekkaste tinga ved vanlege gevær, nemleg smellen. Lyden av komprimert luft som slepper ut gjennom løpet på eit luftgevær er meir for ein “klikkelyd” å rekne enn ein smell – og er langt ifrå å framkalle den tilfredstillande kiminga, som etter eit rifleskot fortel deg at du nett har redusert høyrsla di med 10%.

Likevel var luftgeværet eit stort framsteg for den krigerske yngstesonen på Kleiva. No kunne eg øydelegge ting på avstand.

Bestefar hadde stor tru på blinkskyting og med ukueleg optimisme hadde han gått til innkjøp av nokre urealistisk små blinkar som han stifta opp på eldhusdøra og sette meg til å skyte på.

Dette varte ganske nøyaktig ut fyrste dagen – deretter byrja eg å skyte på andre ting: eg skaut på boksar, kanner, dukker, bamsar og gamle krydderglas. Eg skaut på Star Wars-figurar, lego, småfuglar og kråker. Eg skaut på sprayboksar, lyspærer og glasruter.

Etterkvart som måla mine utvikla seg, vart det ein meir og meir kostbar sport. Luftgeværkuler var ikkje så dyre, men opningstidene var knappe og det var langt å sykle bort på Sandane. Det uungåelege, at eg gjekk tom for ammunisjon på ein laurdagsettermiddag, skjedde før eg ante ordet av det.

Gode råd var dyre og eg byrja å eksperimentere med ulike ting som let seg skyte med eit luftgevær.

Eg skaut knappenåler med bomullsdottar på, eg skaut fyrstikker, eg skaut trefliser, eg skaut leire og eg skaut rosiner. Til sist var det heilt tomt for hushaldningsartiklar av høveleg storleik til å putte inn i kammeret på luftgeværet.

Det var då eg kom på det, “spikar!”, at eg ikkje hadde tenkt på det før! Eg fann fram store mengder 2-tomms spikar med høveleg stort hovud til å fange lufttrykket – og byrja å skyte. Dette var eit stort og grunnleggjande feilgrep.

Hovudet på spikrane var så stort at dei i staden for å bli skotne ut av lufttrykket, skrudde seg framover etter riflene i løpet. Tre-fire spikar gjekk så vidt gjennom – før den femte sette seg bom fast.

Redsla for å tilkjennegje kva som hadde skjedd, til bestefar Anders Labakken, var sterkare enn skytetrongen og eg bestemte meg der og då for at dette kunne vere tida for å finne ein ny fritidssyssel.

Med tid og stunde vart likevel udåden oppdaga og geværet sendt på rekonvalesensopphald hjå “Gunnjadalen” på O.K.Henden. Når det kom att derifrå følgde det med ein krokut spikar og ein handskriven lapp som gjorde det tydeleg kva “Gunnjadalen” tykte om folk som stappa spikar i luftgeværa sine.

På den tid hadde eg også fått fat i nokre katalogar med radiostyrte bilar, båtar og fly – og paintball-utstyr.

Ettersom eg gjentekne gonger prova at eg ikkje var til å lite på i omgong med skytegreier kom det ikkje på tale – ikkje ein gong hjå bestefar – å kjøpe nokon paintballpistol til meg. Dette vakte innovatøren i meg.

Ein seinsommardag eg og granne Håvard hadde eitt eller anna føre oss på Kleiva, kom eg på at vi kunne bruke blåbær i luftgeværet som erstatning for paintball-utstyr. Jau, dette tykte Håvarden var ein utmerkt idé og vi sette med ein gong igong å prøve ut hypotesa.

Vi fylte blåbær i kammeret og fyrte av mot den lyse garasjevggen oppe i Kleiva. Eit tilfredstillande blått merke breidde seg ut frå staden der blåbæret hadde treft veggen og vi vart skikkeleg øsne med tanke på den nye oppdaginga vår!

Vi hadde brukt opp fyrste ladninga med ammunisjon, men var snart borte i lyngen etter meir. Neste steg var nemleg å prøve ut det improviserte paintball-geværet på kvarandre.

Blåbæra vi fann fyrst var svært små men mjuke. Desse skaut fem-seks meter og sette eit fint merke etter seg på treffstaden. Dei neste blåbæra vi plukka var større og gjekk ikkje lenger enn nokre få centimeter framom løpet. Vi vart difor samde om å gå over til mindre bær att.

Til den fyrste testen ladde eg opp kammeret med eitt blåbær som snarare var grønt enn blått, som var høveleg stort – men som heilt utilsikta også var knallhardt!

Håvard føreslo at han skulle stå med ryggen til – slik at han ikkje vart truffen i auga eller andletet. Som sagt så gjort og eg klemde på avtrekkaren.

Blåbærkartet susa ut or kammeret, var ute av løpet, for mot ryggtavla til Håvarden i stor fart – og grov seg godt inn under venstre skulderbladet hans – der det også vart sitjande.

At vi på førehand hadde vore samde om framgangsmåten var med eitt gløymt – i det Håvarden sette i eit gaul som vitna om alt anna enn paintball-moro.

Eg fann det klokast her å kaste frå meg geværet og ta beina på nakken. Naturlegvis tok Håvarden meg att. Det kom til forhandlingar om våpenkvile og ein høveleg sanksjon vart fastsett.

Håvard skulle på kloss hold få skyte meg i leggen med eit tilsvarande blåbær – så var vi skuls.

Dette var siste gongen eg kan hugse at eg skaut med luftgevær i barndomen.

Den sommaren eg var 11 år gamal førte eg eit sorglaust liv heime på Labakken. Grunna ein mild, men akkurat sterk nok, pollenallergi var eg friteken frå alle plikter og byrdar som fylgde med gardslivet. Eg sov såleis frampå, gjorde så lite eg kunne om dagane og gjødde meg opp framom fjernsynet om kveldane. Kort sagt: eit godt liv!

Som 11-åring hadde eg enno ikkje utvikla eit klårt filter for kva TV-seriar som var akseptable for gutar – og kva seriar som berre var for jenter. Ein av barne-tv seriane, som eg i ettertid kan sjå var i grenselandet, var Punky Brewster. I 1986 var ho eit populært innslag på norske TV-skjermar – og i all vår vankunne om kjønnsskilnader fylgde både eg og bror Kjetil (på 14) ivrig med på livet til den fregnete jenta, hunden hennar Brandon og kameraten deira Henry.

Medan vi hadde lite kunnskap om kjønnsrollemønster var vi, i aldersbestemte klassar, heilt i tet når det gjaldt motorferdsle på veg. Bestefar hadde forklart at det å køyre traktor, for ungar utan førarkort, berre var ulovleg dersom lensmannen såg på. Ettersom vi budde lengst oppe i grenda, med skogen som næraste granne, hadde vi god kontroll på om lensmannen var innan rekkevidde. Traktorkøyring var såleis stort sett “lovleg” heile tida.

Eit vansklegare stengsel for motorsporten si frie utfalding enn lensmannen var mor Asgjerd. Ho hadde lite til overs for friundervisninga til bestefar Anders Labakken – og hadde langt heller sett at minstealderen for traktorkøyring vart heva til 30.

Maskinparken på Labakken var ikkje i verdsklasse. Vi hadde to engelske traktorar av merket McCormick International som var kjøpte sist på ’60-talet for eitt firesifra beløp. Medan traktorane hadde pålitelege motorar, stod det mykje dårlegare til med bremsene. På båe traktorane var det ingen bremseverknad på den eine sida medan den andre sida hadde to trinn: heilt av eller heilt på. Konsekvensen av dette var at når ein freista å bremse, skar traktoren ut til eine sida. Bror Kjetil og bestefar lo både godt og lenge fyrste gong eg skulle prøve å køyre traktor – og heldt på å fare utfor ei bratt vegreine ovanfor garasjen på Labakken. Men dette skjedde minst to år tidlegare – og eg hadde i mellomtida hausta så mykje erfaring med traktorkøyring at eg for alle praktiske føremål såg på meg sjølv som utlært.

Ein dag fann eg og bror Kjetil ut at vi skulle ta kvar sin traktor og køyre om kapp fram Fitjedalen. Som sagt, så gjort og etter ein vellukka jaktstart på Labakketunet pressa vi snart dei gamle traktorane til sitt ytterste opp bakkane til Vårstøylen. Kjetil vann med knapp margin, det var forsmedeleg, men slik var det.

Medan vi stod der og reflekterte over kva eg kunne ha gjort for å kome forbi han, nede langs Veslevatnet, kom bror min til å sjå på klokka. Den var tett på seks! Barne-TV! Om vi ikkje skulle gå glipp av heile Punky-episoden den veka måtte det råkøyrast som det aldri hadde vore råkøyrt før.

Såleis hadde det seg at lensmannen, om han hadde vore på tur i Fitjedalen den dagen, kunne ha notert seg to galningar på høvesvis 14 og 11 år, på kvar sin gamle traktor, køyrande side om side i stor fart på den lause grusen ned Vårstøylsbakkane, utan bremser og utan tanke for å bruke dei – for å nå Punky Brewster og barne-TV.

“Når du kjæme ut i sælskapsliva”, byrja bestefar, “når du kjæme ut i sælskapsliva æ dæ nyttigt å kunnje hantere alkohol”. Bestefar, som på den tida var tett oppunder 80 år gamal, hadde heilt rett i dette. Det er nyttig å kunne handtere alkohol på ein fornuftig måte når ein er ute i selskapslivet. Oftast består denne handteringa i å takke høfleg nei, eitt glas tidlegare enn det som kjennest rett der og då – men bestefar såg det litt annerleis.

Slik han framstilte selskapslivet, var det den som framleis stod att med eit glas i handa, etter at dei andre hadde gått i golvet, som var den mest dugande festdeltakaren.

“No ska du sjå”, heldt bestefar fram. “Hær ha æg sætt fram nåken flaske mæ brænnjevin. Dei te venstre æ’ sokallja heitvina – og so bli dæi stærkare og stærkare dess længer du kjæme ut på hin kanta”. For at eg ikkje skulle vere ubudd når eg kom ut i “sælskapsliva” meinte bestefar at eg måtte smake meg gjennom heile rekkja – som talde 8-10 flasker.

Eg tok til i den svakaste enden med ein sterk men ofsaleg søt kirsebærlikør, som eg mistenkjer tante Kjellfrid for å stå bak. Den fekk det til å låse seg aldeles bak i halsen og det var med naud og neppe at eg fekk den ned. Omlag midtvegs i rekkja fekk eg mitt fyrste møte med rein Koskenkorva, som for bestefar var for reint vatn å rekne. Dernest kom brandy, konjakk og til sist ein Ballantines whisky, men på dette tidspunktet var eg byrja å bli så dårleg at eg ikkje klarte meir. Kanskje er dette årsaka til at eg idag likar whisky betre enn andre typar brennevin.

Nokre år tidlegare, fekk eg vite seinare, hadde bror Kjetil vore gjennom same ritualet. Om det er ein strategi å tilrå foreldre eller besteforeldre som ynskjer at ungane skal læra seg å handtere alkohol på ein fornuftig måte veit eg ikkje, men det gjekk mange år før eg drakk brennevin att.

Harald på Jensbakken, som no er både røykfri og fråhaldsmann, var ein føregangsmann innan alkohol og nikotin i Bukta. Sjølve innføringa var det vel helst Håvard i Gunnja som tok seg av, men introduksjonen for substansane skal Harald ha æra for. Dette skjedde då eg var omlag 10-12 år gamal.

Eg og Anders i Kvia hadde på den tida falle litt bakom sosialt og levde ikkje opp til dåtida sitt dampande ideal, der vi gjekk og sparka i grusen, medan kameratane våre allereie bles både skyer og ringar.

Ein dag vart presset for stort og vi tok syklane fatt til Sandane Camping, den næraste niktonkjelda for røykelystne Fitjarar som var ivrige etter å kome igong. På same tid hadde bror Kjetil og Håvard lenge stole tobakk frå sigarettmaskina til Anders Labakken, men dette var noko vi ansåg for å vere langt farlegare og i alle fall ein meir akutt måte å døy på, enn lungekreft.

Aldersgrenser var berre rettleiande på Sandane Camping og etter ei kort forhandlingsrunde var vi på veg fram Fitjedalen til Veslevatnet. Fyrst vel ute i båten var det trygt å plukke fram sigarettpakken som for alltid skulle forandre liva våre, gjere oss vaksne, gjere oss mogne.

Vi gløtte nervøst over skuldrane på både oss sjølve og kvarandre og når vi var trygge på at vi var dei einaste i dalen plasserte vi nølande kvar sin sigarett i munnen. Etter berre to drag vart det imidlertid for mykje for Anders, han stumpa sigaretten sin, mumla noko eg ikkje forstod og kasta resten av sigarettane overbord.

Han var “redd for å verta avhengig”, sa han, når eg spurde kva han dreiv med. Eg var samd. Det var til det beste.

…

I dag er det berre bror Kjetil som røyker fast. Anders og eg røyker sigarar, men då mest kring juletider og som måten er med sigarar, utan å inhalere.

På hammaren ovanfor Labakken stod det ei lita, gul leikestove innimellom nokre gamle apallar. Den var ikkje ofte i bruk – og inni var det heller smått med inventar, berre ein underleg utsjåande stol som var halvrund i ryggen, underleg smal og helst litt vaklevoren.

Det var her eg søkte tilflukt ein sumarleg ettermiddag før eg var byrja på skulen. Mormor Kristense hadde gjort framlegg om at vi skulle gå på besøk i Huus, slik at ho kunne prate med venninda Anna Huus, medan eg kunne leike med Halvard og Anders, som båe heldt til i grannehuset.

Eg var på dette tidspunktet byrja å bli styrkt i trua på at dei før nemnde jamaldringane mine ikkje var slike snilde gutar som det foreldra deira, og mormora mi, hadde fått føre seg. Ved fleire høve hadde dei kasta Lego på meg – og jamvel gjort teikn til å gle seg litt ekstra, om dei traff på stadar der det gjorde skikkeleg ilt.

Det var difor ikkje med entusiasme og samarbeidslyst eg møtte forslaget til mormor, men som det så ofte var på den tid, vart høyringsuttalen min ikkje teken til fylgje. Ei etter måten lang hand, kom stikkande inn døra på leikestova, famla etter ein skjorteflik eller anna tenleg handtak – og drog meg ut or gøymselen.

I eit desperat forsøk på å omstøyte lagnaden min for dagen – tok eg rennfart og gauv på mormor. Her kan det vere på sin plass å nemne at mormor var godt opp i trettiåra før ho nedkom med mor mi, som i sin tur var godt opp i trettiåra før ho klemde ut meg. Pluss på dette fem-seks år – og du står att med ei dame av respektabel alder og med tilsvarande skrøpeleg helse.

Mormor for kast-i-kast baketter reina, inn mot vegen, og ei bylgje av anger, eller i alle fall redsle for represaliar, kom over meg. Som ved eit under reiste mormor seg uskadd frå hendinga men sende no eit blikk som gjorde det heilt tydeleg at vedtaket var endeleg og upåklageleg. Glad av di eg ikkje hadde kvesta den aldrande slektningen min gjorde eg det einaste som stod i mi makt. Eg gav etter.

Det einaste eg hugsar frå resten av dagen er at eg stod ved foten av trappa i fyrsteetasjen på huset til Anne og Hermod, medan Legoklossane hagla kringom øyra mine frå andre etasje. Over ein improvisert barrikade oppe på trappa, såg eg jamnleg armane og stundom andleta, på dei to som kasta. Etterkvart gjekk dei tome for skyts. Då minnast eg at dei ville ha meg til å bere oppatt noko av Legoen til dei, slik at åtaket kunne halde fram.

Det vart ein lang ettermiddag.

Ragna Mykland hadde på søndagsskulen lært oss kva som stod på spel om vi ikkje stelte oss skikkeleg her i livet. I trygg visse om at Anders og Halvard i alle fall ikkje kom til å kaste Lego på meg i det neste livet, rusla eg seint på ettermiddagen opp Gunnja-flatene, med handa trygt plassert i det faste grepet hennar mormor.